विश्वव्यापी आर्थिक संरचनामा हाल इतिहासकै एउटा गम्भीर मोड देखा परेको छ ।
जापानी येनले अहिले जुन संकटको सामना गरिरहेको छ त्यसले सन् १९९२ मा बेलायती पाउन्ड धराशायी भएको घटनाको झझल्को दिन्छ । तर, यसको प्रभाव र परिणाम भने त्यसभन्दा कैयौं गुणा बढी शक्तिशाली र गम्भीर हुने देखिन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा बजारमा निकै क्रूर युद्ध सुरु भएको छ । यसमा विश्वको तेस्रो ठूलो अर्थतन्त्रको साख र विश्वव्यापी पुँजीको निर्मम शक्ति आपसमा टकराइरहेका छन् ।
गत साता मात्रै जापानले आफ्नो मुद्रा बचाउने हतास प्रयासस्वरूप ७२ अर्ब डलर खर्च गरेको अनुमान गरिएको छ (जापान्स हिडन वार: एनालाइजिङ द ७२ बिलियन डलर येन इन्टरभेन्सन, ब्लूमबर्ग फाइनान्सियल एनालाइसिस) । यस कदमले दोस्रो विश्वयुद्धपछिको वित्तीय व्यवस्था सम्भवतः अब एउटा निर्णायक मोडमा पुगेको संकेत गर्छ ।
अहिलेको यस गम्भीर परिस्थितिलाई बुझ्न सन् १९९२ सेप्टेम्बरको ‘ब्ल्याक वेडनस्डे’ लाई फर्केर हेर्नुपर्छ । त्यो यस्तो घटना थियो जसले राष्ट्रिय केन्द्रीय बैंक र निजी हेज फन्डहरूबीचको शक्ति सन्तुलनलाई सधैंका लागि बदलिदिएको थियो (बैंक अफ इंग्ल्यान्ड्स ‘ब्ल्याक वेडनस्डे’ एन्ड द सोरोस इफेक्ट, हिस्टोरिकल फाइनास्नियल आर्काइभ्स) ।
सेप्टेम्बर १६, १९९२ मा बेलायत निकै अप्ठ्यारो मोडमा थियो । उसले युरोपेली विनिमय दर संयन्त्रको कडा घेराभित्र रहेर पाउन्डको मूल्य जोगाउन संघर्ष गरिरहेको थियो । ईआरएमको नियम अनुसार पाउन्डको मूल्यलाई जर्मन मार्कको तुलनामा एउटा निश्चित दायराभित्र राख्नुपर्ने हुन्थ्यो ।
तर, बेलायती अर्थतन्त्र सुस्त हुन थालेपछि बजारले पाउन्डको मूल्य अब धेरै समय टिक्न सक्दैन भनेर त्यसविरुद्ध दाउ लगाउन थाल्यो । बैंक अफ इंग्ल्यान्डले पाउन्ड जोगाउन निकै आक्रामक प्रयास गर्यो ।
बिहान साढे १० बजे उसले खरिदकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्न ब्याजदर १० प्रतिशतबाट बढाएर १२ प्रतिशत पुर्यायो । तैपनि पाउन्डको बिक्री रोकिएन । त्यसपछि दिउँसो सबा २ बजे बैंकले अझै ठूलो कदम चाल्दै ब्याजदर १५ प्रतितश पुर्यायो ।
आधुनिक इतिहासमा एकै दिनमा ब्याजदरमा गरिएको यो सबैभन्दा ठूलो वृद्धि थियो । तर, दिनको अन्त्यसम्ममा बैंक अफ इंग्ल्यान्डले आफ्नो विदेशी मुद्रा सञ्चिति रित्याइसकेको थियो । २७ अर्ब पाउन्ड बजारमा खन्याउँदा पनि पाउन्ड जोगिन सकेन ।
यो महासंग्रामका पछाडि जर्ज सोरोस थिए । हंगेरीमा जन्मेका ती हेज फन्ड म्यानेजर महिनौंदेखि यही कमजोरीको पर्खाइमा थिए । बेलायती सरकारले ईआरएममा बस्ने जुन कुरा गरिरहेको छ त्यो खोक्रो दाबी मात्र हो भन्ने सोरोसलाई विश्वास थियो ।
उनले पाउन्डको विरुद्धमा १० अर्ब डलरको विशाल ‘सर्ट पोजिसन’ खोले अर्थात् बेलायतले आफ्नो मुद्राको अवमूल्यन गर्नैपर्छ भन्नेमा उनले ठूलो बाजी राखे । त्यस साँझ ७ बजे बैंक अफ इंग्ल्यान्डले आफ्नो हार स्वीकार गर्यो र ईआरएमबाट बाहिरिने घोषणा गर्यो ।
एकै दिनमा पाउन्डको मूल्य १५ प्रतिशतले घट्यो र सोरोसले १ अर्ब डलरभन्दा बढी नाफा कमाए । यही घटनाले उनलाई बैंक अफ इंग्ल्यान्डलाई टाट पल्टाउने व्यक्तिको उपनाम दिलायो । यो आज पनि निजी पुँजीका अगाडि राष्ट्रिय राज्यहरू कति कमजोर हुन सक्छन् भन्ने प्रतीकको रूपमा लिइन्छ ।
तर, १९९२ को त्यो संकट सोरोसको मात्र कथा थिएन । यो त्यस्तो व्यक्तिको लागि सिक्ने थलो पनि थियो जसको हातमा आज अमेरिकी अर्थतन्त्रको चाबी छ । सोरोसको लन्डन टोलीमा ३० वर्षका एक युवा अर्थशास्त्री र फन्ड म्यानेजर स्कट बेसेन्ट काम गर्थे ।
सोरोसका चेलाका रूपमा बेसेन्टले एउटा ठूलो केन्द्रीय बैंकको पूर्ण पराजयलाई ट्रेडिङ फ्लोरको अग्रपंक्तिबाट नियालेका थिए । बजारको वास्तविकतासँग केन्द्रीय बैंकको सञ्चिति मेल नखाँदा जस्तोसुकै प्रतिष्ठित संस्था पनि घुँडा टेक्न बाध्य हुन्छ भन्ने कुरा उनले प्रत्यक्ष देखेका थिए । तीन दशकअघि सिकेको त्यस पाठले उनलाई आज अमेरिकी आर्थिक नीतिको माथिल्लो तहमा पुग्दासम्म मार्गदर्शन गरिरहेको छ (स्कट बेसेन्ट: फ्रम द सोरोस लन्डन टिम टु द यू.एस. ट्रेजरी, वाल स्ट्रीट जर्नल) ।
अब सन् २०२६ मे महिनाको कुरा गरौं जहाँ ठ्याक्कै त्यस्तै दृश्य जापानी येनको हकमा दोहोरिरहेको छ । अमेरिकी डलरको तुलनामा येन १६० को स्तरभन्दा तल झरेको छ । यसलाई जापानी सरकारले राष्ट्रिय आर्थिक स्थिरताका लागि खतराको रेखा मानेको थियो ।
सन् १९९२ मा बेलायतले जस्तै अहिले जापानको अर्थ मन्त्रालय र बैंक अफ जापानले ठूलो मात्रामा हस्तक्षेप सुरु गरेका छन् । बैंक अफ अमेरिकाका विश्लेषक शुसुके यामाडाका अनुसार, अप्रिल ३० देखि मे ६ को बीचमा मात्रै जापानले कम्तीमा चारपटक हस्तक्षेप गरेको छ ।
यो समय जापानको ‘वीक’ भनिने छुट्टीको समय पारेर गरिएको थियो जब बजारमा कारोबार कम हुन्छ । थोरै पैसाले बढी प्रभाव पारोस् भन्ने जापानको चाहना थियो तैपनि एक हप्तामै जापानले अनुमानित ७२ अर्ब डलर खर्च गरिसकेको छ (यामाडा अन करेन्सी इन्टर्भेन्सन्स: द स्ट्राटेजी अफ गोल्डन वीक, बैंक अफ अमेरिका ग्लोबल रिसर्च) ।
सन् २०२६ को यो संकटको सबैभन्दा रोचक पक्ष के हो भने आज जापानको विरुद्धमा टेबलको अर्कोतर्फ अरू कोही नभएर तिनै स्कट बेसेन्ट बसेका छन् । उनी अहिले डोनल्ड ट्रम्पको प्रशासनमा ट्रेजरी सेक्रेटरी (अर्थमन्त्री) छन् ।
सन् १९९२ मा बैंक अफ इंग्ल्यान्ड ढलेको देख्ने ती युवा आज अमेरिकी ऋण बजारका मुख्य योजनाकार र डलरका संरक्षक हुन् । यसले एउटा अनौठो मनोवैज्ञानिक र रणनीतिक मोड ल्याएको छ । एउटा केन्द्रीय बैंक घेराबन्दीमा पर्दा कस्तो अवस्था सिर्जना हुन्छ भन्ने कुरा बेसेन्टलाई राम्ररी थाहा छ ।
जापानले खर्च गरेको ७२ अर्ब डलर सन् १९९२ मा बेलायतले खर्च गरेको रकमभन्दा झण्डै तीन गुणा बढी भए पनि ब्याजदर र मुद्रास्फीति डलरकै पक्षमा रहिरह्यो भने यो रकम पनि बालुवामा पानी हाले सरह हुन सक्छ भन्ने उनलाई थाहा छ ।
जापानले येन जोगाउन चालेको यस कदमले अमेरिकी अर्थतन्त्रमा अर्को संकट निम्त्याएको छ । येन किन्नका लागि जापानले डलर बेच्नुपर्छ र ती डलरहरू मुख्यतया अमेरिकी ट्रेजरी बोन्ड (ऋणपत्र) को रूपमा रहेका छन् । मे २०२६ को तथ्यांकले विदेशी संस्थाहरूले राखेका अमेरिकी ऋणपत्रमा ८.७ अर्ब डलरको तीव्र गिरावट देखाएको छ ।
बैंक अफ अमेरिकाको बुझाइमा यो जापानले आफ्नो मुद्रा बचाउन अमेरिकी ऋणपत्र बेचेको संकेत हो । जापान अमेरिकी ऋणको सबैभन्दा ठूलो विदेशी होल्डर भएकाले यस बिक्रीले सिधै अमेरिकी आर्थिक प्रणालीमा दबाब दिन्छ । जापानले ऋणपत्रहरू बजारमा खन्याउँदा ती ऋणपत्रको मूल्य घट्छ र त्यसको प्रतिफल बढ्छ ।
अमेरिकी ऋणपत्रको ब्याजदर बढ्नु यस्तो समयमा घातक छ जब अमेरिका आफैं ऋणको भारीले थिचिएको छ । अमेरिकाले वार्षिक १० खर्ब डलरभन्दा बढी त ऋणको ब्याज मात्र तिर्नुपर्छ । उसले उठाउने हरेक चार डलर राजस्वमध्ये एक डलर ब्याज तिर्नमै खर्च हुन्छ (द ट्रिलियन–डलर इन्टरेस्ट ट्य्राप: यू.एस. डेट इन २०२६, कंग्रेसनल बजेट अफिस रिपोर्ट) ।
यस्तोमा ब्याजदर अलिकति मात्र बढ्नु पनि विनाशकारी हुन सक्छ । अर्थात्, जापानले येन बचाउन खोज्दा अमेरिकी सरकारको ऋण लिने लागत बढिरहेको छ । यसले गर्दा येनको स्थिरता र अमेरिकी ऋण बजारको भविष्य एकअर्कासँग नछुट्टिने गरी जोडिएका छन् ।
जापानले येन जोगाउन लगातार ऋणपत्र बेचिरह्यो भने उसले त्यही बजारलाई अस्थिर बनाउने जोखिम रहन्छ जसलाई जोगाउने जिम्मा स्कट बेसेन्टको छ (द गोस्ट अफ १९९२ः ह्वाई जापान्स येन डिफेन्स म्याटर्स फर द यू.एस. बोन्ड मार्केट, फाइनान्सियल टाइम्स) ।
आगामी महिनाहरूका लागि अहिले तीनवटा सम्भावित बाटाहरू देखिएका छन् ।
पहिलो, जापानले एक्लै संघर्ष गरिरहने र येनलाई आड दिन अमेरिकी ऋणपत्रहरू बेचिरहने । यसले अमेरिकामा ठूलो आर्थिक हलचल ल्याउन सक्छ जसले अमेरिकी घरजग्गा बजार र संघीय बजेटलाई नै खतरामा पार्न सक्छ ।
दोस्रो, जापानले सन् १९९२ मा बेलायतले जस्तै हार स्वीकार गर्ने । यसो भएमा येनको मूल्य प्रति डलर १७० वा १८० सम्म पुग्न सक्छ । यसले ‘क्यारी ट्रेड’ (जहाँ लगानीकर्ताले सस्तोमा येन सापटी लिएर अन्यत्र बढी नाफा दिने क्षेत्रमा लगानी गर्छन्) को अन्त्य गरिदिनेछ । यो प्रक्रिया अचानक भयो भने उदीयमान बजारदेखि लिएर अमेरिकी टेक कम्पनीहरूको सेयरसम्म सबैमा गिरावट आउन सक्छ र यसले विश्वव्यापी आर्थिक संकट निम्त्याउन सक्छ ।
तेस्रो र बेसेन्टको इतिहास हेर्दा सबैभन्दा बढी सम्भावना भएको विकल्प भनेको ‘समन्वयात्मक अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता’ हो । सन् १९९२ मा आक्रामक पक्षबाट मुद्रा युद्धको विनाशकारी शक्ति देखेका बेसेन्टले सन् १९८५ को ‘प्लाजा एकर्ड’ जस्तै नयाँ सम्झौताको वकालत गर्न सक्छन् ।
यस्तो सम्झौतामा अमेरिका, जापान र अन्य ठूला अर्थतन्त्रहरू मिलेर डलरलाई कमजोर बनाउन र येनलाई व्यवस्थित रूपमा बलियो बनाउन प्रयास गर्नेछन् । यसले जापानलाई अमेरिकी ऋणपत्र बेच्नबाट रोक्नेछ र विश्व अर्थतन्त्रलाई एउटा ठूलो झड्काबाट जोगाउनेछ । तर, आजको भूराजनीतिक खिचातानीको समयमा यस्तो कूटनीतिक र आर्थिक सहयोग जुटाउनु निकै कठिन काम हो ।
येन अब जापानको मात्र समस्या रहेन । यो एउटा यस्तो विश्वव्यापी आर्थिक द्वन्द्वको अग्रपंक्ति हो जसले सम्पूर्ण मौद्रिक व्यवस्थाको जगलाई नै हल्लाउने सामर्थ्य राख्छ ।
This article was first published on Clickmandu.