अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसल मार्फत अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो सुन भण्डार मानिने फोर्ट नक्समा रहेको सुनको भौतिक रूपमै गणना वा फिजिकल अडिट गरिनुपर्ने कुरा उठाएका छन् ।
यो राजनीतिक टिप्पणी मात्र नभएर दशकौंदेखि लुकाइएको ठूलो आर्थिक रहस्यको विस्फोट पनि हो ।
हालै मात्र अमेरिकी गुप्तचर निकाय सीआईएका एक उच्च अधिकारी डेभिड रसको घरबाट करिब ४ करोड डलर बराबरको सुनका बिस्कुट र विलासी घडीहरू बरामद गरिएको पृष्ठभूमिमा ट्रम्पको टिप्पणी आएको हो ।
एकजना सरकारी अधिकारीले त्यति ठूलो परिमाणमा सुन व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि कसरी लुकाउन सफल भए भन्ने समाचारले आम अमेरिकी नागरिक र विश्व समुदायलाई नै सशंकित बनाएको छ ।
दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा अमेरिकाले यसै भवनमा आफ्नो सुन मात्र नभई संविधानका सक्कल प्रतिहरू समेत सुरक्षित राखेको थियो । आजको समयमा यो भवन सुनको भण्डार मात्र नभएर अमेरिकी डलरको साखको प्रतीक बनेको छ
रसमाथि सरकारी कोषको दुरुपयोग गरी व्यक्तिगत लाभका लागि सुन र नगद जम्मा गरेको आरोप लागेको छ । यस घटनाले सरकारी संयन्त्रभित्रको पारदर्शितामाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।
डेभिड रसको घटनाले ट्रम्पलाई फोर्ट नक्सको मुद्दा उठाउन बलियो आधार प्रदान गरेको देखिन्छ । रसले सीआईएमा रहँदा कामसँग सम्बन्धित खर्च भन्दै करोडौं डलरका सुनका बिस्कुट र विदेशी मुद्रा माग गरेका थिए । त्यो सुन पछि उनले आफ्नै घरमा लुकाएको भेटियो ।
एफबीआईको अनुसन्धानले उनी विगत दुई दशकदेखि आफ्नो पृष्ठभूमि र योग्यताका बारेमा झूटो बोलेर सरकारी सेवामा प्रवेश गरेको समेत खुलासा गरेको छ । यति उच्च सुरक्षा घेराभित्र रहेको निकायका अधिकारीले सुन लुकाउन सक्छन् भने देशको मुख्य भण्डार फोर्ट नक्समा रहेको सुनको अवस्था के होला भन्ने चिन्ता ट्रम्पले व्यक्त गरेका हुन् ।
फोर्ट नक्सलाई आधिकारिक रूपमा युनाइटेड स्टेट्स बुलियन डिपोजिटरी भनिन्छ । यो केन्टकी राज्यमा रहेको अभेद्य किल्ला मानिन्छ । यहाँ करिब १४ करोड ७० लाख औंस सुन रहेको दाबी गरिन्छ । यो अमेरिकाको कुल सुन भण्डारको आधा हिस्सा हो।
अचम्मको कुरा के भने सन् १९७४ पछि कुनै पनि बाह्य वा स्वतन्त्र निकायले यस सुनको भौतिक निरीक्षण गरेको छैन । फोर्ट नक्सको निर्माण सन् १९३६ मा गरिएको थियो । देशको सुनलाई तटीय सहरहरूबाट टाढा सुरक्षित ठाउँमा राख्नु त्यसको मुख्य उद्देश्य थियो ।
त्यसबेलाका राष्ट्रपति फ्य्रांकलिन डी. रूजबेल्टले गोल्ड रिजर्भ एक्ट १९३४ मार्फत अमेरिकी नागरिकहरूबाट सुन जफत गरेर सरकारी ढुकुटीमा जम्मा गरेका थिए । तत्कालीन समयमा नागरिकले घरमा सुन राख्नु गैरकानुनी बनाइएको थियो र सरकारले मानिसहरूलाई कागजी डलर दिएर उनीहरूको सुन आफैंले लिएको थियो ।
यसरी जम्मा भएको सुनको सुरक्षाका लागि फोर्ट नक्स जस्तो अति सुरक्षित भवन बनाइयो । त्यहाँको मुख्य ढोका नै २० टनभन्दा बढी वजनको छ र कुनै पनि एक व्यक्तिलाई यसको पूर्ण कम्बिनेसन थाहा हुँदैन ।
दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा अमेरिकाले यसै भवनमा आफ्नो सुन मात्र नभई संविधानका सक्कल प्रतिहरू समेत सुरक्षित राखेको थियो । आजको समयमा यो भवन सुनको भण्डार मात्र नभएर अमेरिकी डलरको साखको प्रतीक बनेको छ ।
ट्रम्पले उठाएको अडिटको मागले एउटा पुरानो र तीतो यथार्थलाई फेरि सतहमा ल्याइदिएको छ । सन् १९४४ मा भएको ब्रेटन वुड्स सम्झौताले डलरलाई विश्वको साझा मुद्रा बनायो र डलरको मूल्य सुनसँग जोडिएको थियो ।
त्यसबेला ४४ राष्ट्रहरूले डलरमा विश्वास गर्नुको एउटै कारण थियो । डलर ल्याएबापत अमेरिकाले जतिसुकै बेला सुन दिने ग्यारेन्टी गरेको थियो । तर, सन् १९६० को दशकमा अमेरिकाले भियतनाम युद्ध र अन्य सामाजिक कार्यक्रमका लागि आफ्नो ढुकुटीमा भएको सुनको तुलनामा कैयौं गुणा बढी डलर छाप्न थाल्यो ।
त्यतिखेर फ्रान्स जस्ता देशहरूले डलरको सट्टामा सुन माग्न थालेपछि अमेरिकाको ढुकुटीबाट सुन तीव्र गतिमा बाहिरिन थाल्यो । अन्ततः १५ अगस्ट १९७१ मा राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनले एउटा ऐतिहासिक घोषणा गर्दै डलरलाई सुनमा परिवर्तन गर्न सकिने व्यवस्थाको अन्त्य गरिदिए । यसलाई ‘निक्सन शक’ भनिन्छ । त्यसले डलरको पछाडि रहेको सुनको ग्यारेन्टी सधैंका लागि हटाइदियो ।
निक्सनले त्यसबेला यो ‘अस्थायी कदम’ भएको बताएका थिए । तर ५५ वर्ष बितिसक्दा पनि डलर र सुनको त्यो सम्बन्ध पुनर्जीवित भएको छैन । ट्रम्पले अहिले सुन गणना गर्नुपर्ने माग राख्दा यसले डलरको यही रित्तिँदै गएको मूल्यलाई संकेत गर्छ ।
सरकारी कागजातमा अझै पनि फोर्ट नक्सको सुनको मूल्य प्रति औंस ४२.२२ डलर मात्र देखाइन्छ । त्यो सन् १९७३ मा तोकिएको मूल्य हो । तर, आजको खुला बजारमा सुनको मूल्य प्रति औंस ४५ सय डलर नाघिसकेको छ ।
फोर्ट नक्समा रहेको सुनको अडिट गर्नु भनेको बिस्कुट गणना गर्नु मात्र होइन । यो अमेरिकी डलरको भविष्य र विश्व आर्थिक प्रणालीको स्थायित्वसँग जोडिएको विषय हो
यसको अर्थ हुन्छ, सरकारी खातामा करिब ६ अर्ब डलर देखिने त्यस सुनको वास्तविक बजार मूल्य ५९० अर्ब डलरभन्दा बढी छ । यस विशाल अन्तरले नै अमेरिकी डलरको क्रयशक्ति कति धेरै ह्रास भइसकेको छ भन्ने प्रस्ट पार्छ । ट्रम्पले सुन गणना गर्ने कुरा झिकेर वास्तवमा ५० वर्षअघि टुटिसकेको त्यही वाचाको अवशेष खोजिरहेका छन् ।
फोर्ट नक्समा रहेको सुनको शुद्धताका बारेमा गम्भीर रहस्य विद्यमान छ । मनी मेटल्स एक्सचेन्ज नामक संस्थाका प्रमुख कार्यकारी अधिकारी स्टेफन ग्लिसनका अनुसार, अमेरिकाको ढुकुटीमा रहेको करिब ८ हजार टन सुनमध्ये अधिकांश आधुनिक विश्व बजारको मापदण्ड अनुसारको शुद्ध छैन ।
अहिलेको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ९९.९९ प्रतिशत शुद्धता भएको सुनलाई मानक मानिन्छ, तर अमेरिकामा रहेको ठूलो हिस्साको सुन ९० प्रतिशत मात्र शुद्ध छ । यो सुन सन् १९३० को दशकमा नागरिकहरूबाट संकलन गरिएका पुराना सिक्का र गहनाहरू पगालेर बनाइएको हो ।
कुनै ठूलो आर्थिक संकटको समयमा अमेरिकाले यो सुन तुरुन्तै बेच्न वा परिचालन गर्न चाह्यो भने पनि त्यसलाई आधुनिक शुद्धतामा लैजान २० देखि ३० वर्ष लाग्न सक्छ । अमेरिकासँग अहिले आफ्नै प्रशोधन क्षमता निकै कम छ र धेरैजसो क्षमता चीन वा अन्य विदेशी कम्पनीहरूको हातमा छ । यसले भूराजनीतिक जोखिम निम्त्याउन सक्छ ।
जर्मनी र फ्रान्स जस्ता देशहरूले हालैका वर्षहरूमा अमेरिकामा राखेको आफ्नो सुन फिर्ता लगेर उच्च शुद्धतामा परिवर्तन गरिसकेका छन् । यसले के देखाउँछ भने विश्वका अन्य शक्तिशाली देशहरूले अब डलरमा मात्र भर पर्नुको साटो आफ्नै ढुकुटीमा भौतिक सुन राख्न प्राथमिकता दिइरहेका छन् ।
एसियाली देशहरू, विशेषगरी चीन र भारतका केन्द्रीय बैंकहरू, ले विगत केही वर्षदेखि आक्रामक रूपमा सुन खरिद गरिरहेका छन् । यो डिडलराइजेसनको एउटा हिस्सा हो जहाँ विश्वका देशहरू अब कुनै एक देशको कागजको नोटमा मात्र निर्भर रहन चाहँदैनन् ।
फोर्ट नक्सको सुन अडिट गर्नुपर्ने ट्रम्पको मागले यही विश्वव्यापी अविश्वासलाई प्रतिध्वनित गरेको छ । अमेरिकाका राष्ट्रपतिले आफ्नो ढुकुटीमा रहेको सुनमाथि शंका गर्छन् भने बाँकी विश्वले डलरमा कसरी विश्वास गर्ने ?
ट्रम्पको यो अडिट मागलाई प्रविधिले एउटा समाधान पनि सुझाएको छ । अहिलेको डिजिटल युगमा टोकनाइज्ड गोल्डको अवधारणा लोकप्रिय भइरहेको छ । प्याक्स गोल्ड र टेथर गोल्ड जस्ता डिजिटल टोकनहरूले ब्लकचेन प्रविधिमार्फत आफूसँग भएको सुनको मात्रा र शुद्धतालाई वास्तविक समयमै जोसुकैले पनि जाँच गर्न सक्ने व्यवस्था गरेका छन् । यी कम्पनीहरूले हरेक महिना वा त्रैमासिक रूपमा स्वतन्त्र अडिट रिपोर्ट सार्वजनिक गर्छन् ।
६ अर्ब डलरको निजी टोकन बजारले आफ्नो सुनको एक–एक ग्रामको हिसाब विश्वलाई देखाउन सक्छ भने विश्वको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनिने अमेरिकाले ५० वर्षदेखि फोर्ट नक्सको ढोका किन बन्द राखेको छ ? ट्रम्पको प्रश्न यहीँनिर आएर गम्भीर बन्छ।
अमेरिकाको त्यो ढुकुटीमा साँच्चै सुन छ कि छैन भन्ने कुराले मात्र नभई त्यस सुनले अबको विश्व आर्थिक व्यवस्थामा कस्तो भूमिका खेल्छ भन्ने कुराले आगामी दशकको अर्थतन्त्र निर्धारण गर्नेछ
पारदर्शिताको अभावले नै विभिन्न षड्यन्त्र सिद्धान्तहरूलाई जन्म दिएको छ । जस्तै, कतै त्यो सुन सरकारी अधिकारीहरूले बेचिसकेका त छैनन् ? वा कतै त्यो सुन अन्य वित्तीय कारोबारका लागि धितो राखिएको त छैन ?
फोर्ट नक्समा रहेको सुनको अडिट गर्नु भनेको बिस्कुट गणना गर्नु मात्र होइन । यो अमेरिकी डलरको भविष्य र विश्व आर्थिक प्रणालीको स्थायित्वसँग जोडिएको विषय हो ।
विगतमा पनि धेरैपटक सुनको अडिट गर्ने प्रयासहरू भएका थिए तर ती सबै कागजी प्रक्रियामा मात्र सीमित रहे । विगतमा भएका अडिटहरूमा भल्टको सिल लगाइएको छ कि छैन भनेर हेर्ने काम मात्र भयो । तर, भल्टभित्र रहेको सुनको शुद्धता र तौलको भौतिक परीक्षण भएन ।
एकपटक सिल तोडिएपछि त्यसको वैधानिकता समाप्त हुन्छ तर अमेरिकामा सिल तोडिएका भल्टहरूलाई पनि पुनः पूर्ण परीक्षण नगरिकन सिल गरिएको रेकर्डहरू भेटिएका छन् । सरकारी संयन्त्रले सुनको वास्तविक अवस्था लुकाउन खोजेको आशंकालाई यसले थप बल पुर्याउँछ ।
ट्रम्पले उठाएको फोर्ट नक्सको विषयले विश्व अर्थतन्त्रको ठूलो सत्यलाई उजागर गरेको छ । त्यो के भने पैसा भनेको कागज वा डिजिटल अंक मात्र नभई गहिरो विश्वास पनि हो । मानिसहरूलाई डलरको पछाडि केही ठोस र मूल्यवान सम्पत्ति छ भन्ने लागुन्जेलसम्म डलरको मूल्य रहन्छ ।
तर, यो विश्वास हल्लिएपछि डलरको साम्राज्य पनि संकटमा पर्न सक्छ । ट्रम्पको अडिट मागले अमेरिकालाई यस्तो मोडमा उभ्याइदिएको छ जहाँ उसले कि त पूर्ण पारदर्शिता देखाएर डलरको साख जोगाउनुपर्नेछ कि त आफ्नो सुनको रहस्यलाई अझै गोप्य राखेर विश्वको अविश्वासको सामना गर्नुपर्नेछ ।
ट्रम्पले सुरु गरेको यस बहसले अमेरिकी डलरको ५० वर्ष पुरानो गोप्य कथाको नयाँ र निर्णायक अध्याय सुरु गरिदिएको छ । अमेरिकाको त्यो ढुकुटीमा साँच्चै सुन छ कि छैन भन्ने कुराले मात्र नभई त्यस सुनले अबको विश्व आर्थिक व्यवस्थामा कस्तो भूमिका खेल्छ भन्ने कुराले आगामी दशकको अर्थतन्त्र निर्धारण गर्नेछ ।
This article was first published on Clickmandu.