अहिले विश्वभरिका लगानीकर्ता, अर्थशास्त्री र नीति निर्माताहरूको नजर जुन १५ मा अडिएको छ । त्यो दिन जापानको केन्द्रीय बैंकको महत्त्वपूर्ण बैठक बस्दैछ ।
सामान्यतया कुनै एउटा देशको केन्द्रीय बैंकको बैठकले विश्वव्यापी चर्चा पाउँदैन । तर, जापानको कुरा उठ्दा सन्दर्भ पूर्णतः फरक हुन्छ ।
पछिल्लो समय पश्चिम एसियामा बढेको तनावका कारण तेलको मूल्यमा आएको उतारचढाव र सेयर बजारको अस्थिरताले सबैलाई चिन्तित तुल्याएको छ । तर, धेरैले बुझ्न नसकेको कुरा के हो भने विश्व अर्थतन्त्रलाई वास्तवमा हल्लाउन सक्ने शक्ति इरानको युद्ध भन्दा पनि जापानको केन्द्रीय बैंक अर्थात् बैंक अफ जापानले लिने एउटा सानो निर्णयमा लुकेको छ ।
जुन १५ मा हुने बैंक अफ जापानको बैठकमा ब्याजदर बढाउने सम्भावना प्रबल छ । त्यसले विश्वव्यापी वित्तीय बजारमा ठूलो हलचल पैदा गर्ने निश्चित देखिन्छ ।
विगत तीन दशकदेखि जापानले विश्व अर्थतन्त्रमा बैंकको जस्तो भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । जापानमा ब्याजदर लामो समयदेखि शून्य वा शून्यको नजिक रहँदै आएको छ । यसको अर्थ हुन्छः जापानी बैंकहरू, पेन्सन कोषहरू, बिमा कम्पनीहरू र व्यक्तिगत बचतकर्ताहरूसँग भएको अथाह पैसा जापानमा थन्किनुको सट्टा विश्वका अन्य देशहरूमा प्रवाहित भइरहेको छ ।
जापानी लगानीकर्ताहरूले अमेरिकी ऋणपत्र, विश्वव्यापी सेयर बजार र उच्च प्रतिफल दिने जुनसुकै क्षेत्रमा खर्बौं डलर लगानी गरेका छन् । आजको अवस्थामा जापान अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो ऋणदाता राष्ट्र हो ।
यसको सीधा अर्थ के हो भने पछिल्लो ३० वर्षदेखि विश्व बजारलाई इन्धन दिने काम जापानको सस्तो पैसाले गरिरहेको थियो । जापानले आफ्नो ब्याजदर बढाएमा यो सस्तो पैसाको मुहान सुक्न थाल्नेछ र यसले विश्वभरका आर्थिक संरचनाहरूलाई जगैदेखि हल्लाइदिनेछ ।
जापानले अब आफ्नो ऋण फिर्ता माग्न थाल्ने संकेत दिएको छ । जापानमा ब्याजदर बढ्दा जापानी लगानीकर्ताहरूलाई आफ्नो पैसा विदेशमा राख्नुभन्दा स्वदेशमै फिर्ता ल्याउनु फाइदाजनक लाग्न थाल्छ । यसले गर्दा उनीहरूले अमेरिकी ऋणपत्र र विश्वभरका सेयरहरू बेचेर नगद जापान लैजान थाल्नेछन् । यसलाई आर्थिक भाषामा ‘क्यारी ट्रेड रिभर्सल’ भनिन्छ ।
यो प्रक्रिया वास्तवमा सुरु भइसकेको छ । हालैका महिनामा जापानको १० वर्षे ऋणपत्रको ब्याजदर २.८ प्रतिशत पुगेको छ । यो सन् १९९७ पछिको उच्च बिन्दु हो ।
यसै वर्षको पहिलो तीन महिनामा जापानी लगानीकर्ताहरूले झण्डै ३० अर्ब डलर बराबरको अमेरिकी ऋणपत्र बिक्री गरिसकेका छन् । यो सन् २०२२ पछिको सबैभन्दा ठूलो बिक्री हो ।
जुन १५ को निर्णयले यस प्रवाहलाई ह्वात्तै बढाउनेछ । जापानीहरूले अमेरिकी ऋणपत्र बेच्दा अमेरिकामा ब्याजदर बढ्छ र डलरको मूल्यमा ठूलो उतारचढाव आउँछ । यसले गर्दा विश्वभरका सेयर बजारहरूले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता गुमाउनेछन् र मूल्यहरू तीव्र गतिमा ओरालो लाग्न सक्छन् ।
धेरैले अहिलेको बजारको अस्थिरताका लागि इरान र अमेरिकाबीचको तनावलाई दोष दिइरहेका छन् । इरान–इजरायल द्वन्द्वले गर्दा कच्चा तेलको मूल्य बढेको छ । तर, गहिराइमा हेर्ने हो भने इरानमा चलिरहेको द्वन्द्व जापानको निर्णयका लागि एउटा माध्यम मात्र बनेको छ ।
जापान आफ्नो ऊर्जा आवश्यकताका लागि पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर छ । त्यसैले तेलको मूल्य बढ्दा जापानमा मुद्रास्फीति आकाशिएको छ । यही बढ्दो महँगीलाई नियन्त्रण गर्न बैंक अफ जापान ब्याजदर बढाउन बाध्य भएको हो ।
त्यसैले, इरानको युद्ध कारण नभई एउटा झिल्को मात्र हो जसले जापानको ब्याजदर वृद्धिको बारुदमा आगो लगाइदिएको छ ।
जापान नेपाली श्रमिकहरूको प्रमुख गन्तव्य मुलुक हो । बैंक अफ जापानले ब्याजदर बढाएमा जापानी येन बलियो हुनेछ जसले गर्दा जापानमा कार्यरत नेपालीहरूले पठाउने पैसाको विनिमय दर बढ्न गई नेपाल भित्रिने रेमिट्यान्समा वृद्धि हुन सक्छ
पोलिमार्केट जस्ता भविष्यवाणी गर्ने बेटिङ प्लेटफर्महरूमा मानिसहरूले जुन १५ मा ब्याजदर बढ्ने पक्षमा ठूलो बाजी लगाएका छन् । ८८ प्रतिशतको सम्भावना कुनै विज्ञको अनुमान मात्र होइन । यो बजारमा पैसा लगानी गर्ने हजारौं मानिसहरूको सामूहिक विश्वास हो ।
बैंक अफ जापानका गभर्नर काजुओ उएडाले हालैका दिनहरूमा दिएका अभिव्यक्तिहरूले पनि ब्याजदर वृद्धिको संकेत गरेका छन् । उएडाले महँगी २ प्रतिशतको लक्ष्यभन्दा माथि नै रहिरह्यो भने ब्याजदरलाई १ प्रतिशतसम्म पुर्याउन सकिने संकेत दिएका छन् । यो सुन्दा सानो संख्या जस्तो लागे पनि वर्षौंदेखि शून्य दरमा अभ्यस्त भएको बजारका लागि ठूलो धक्का हुनेछ ।
जापानको यस निर्णयले विश्व अर्थतन्त्रमा पार्ने प्रभावहरू बहुआयामिक छन् । पहिलो प्रभाव मुद्रा बजारमा पर्नेछ । जापानी येनको मूल्य डलरको तुलनामा ऐतिहासिक रूपमा कमजोर भएर १६० को स्तर पार गरिसकेको छ ।
ब्याजदर बढ्यो भने येन बलियो हुन थाल्नेछ । यसले जापानको निर्यातमुखी अर्थतन्त्रलाई केही दबाब दिए पनि आयातित महँगी घटाउन मद्दत गर्नेछ ।
तर, विश्वभरका उदीयमान बजारहरूबाट पुँजी पलायन हुनु यसको अर्को पाटो हो । जापानी पैसा ती देशहरूबाट बाहिरिएपछि त्यहाँको सेयर बजार र मुद्रामा संकट आउन सक्छ ।
दोस्रो ठूलो प्रभाव अमेरिकी अर्थतन्त्रमा पर्नेछ । अमेरिकाको ऋणपत्रमा जापानको ठूलो हिस्सा भएकाले जापानले हात झिक्यो भने अमेरिकी सरकारलाई आफ्नो खर्च धान्न गाह्रो हुनेछ । यसले अमेरिकामा ब्याजदरलाई थप बढाउनेछ । यसले गर्दा अमेरिकी उपभोक्ताहरूका लागि घरजग्गा कर्जा र कार कर्जा महँगो हुनेछ ।
विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र दबाबमा पर्दा त्यसको लहर विश्वका हरेक कुनासम्म पुग्छ । पेरिसको एउटा सानो पसलेदेखि न्युयोर्कको सेयर कारोबारीसम्म यसको रापबाट अछुतो रहन सक्दैनन् ।
बैंक अफ जापानका पूर्व बोर्ड सदस्य माकोतो साकुराईका अनुसार, जापानमा अहिले सन् १९८९ को जस्तै ‘बबल’ (आर्थिक फोका) दोहोरिने जोखिममा छ । त्यतिबेला जापानले लामो समयसम्म ब्याजदर कम राखेर अचानक बढाउँदा सेयर बजार र घरजग्गा बजार ध्वस्त भएको थियो । त्यसले जापानलाई तीन दशक लामो आर्थिक मन्दीमा धकेलेको थियो ।
अहिले फेरि त्यस्तै गल्ती दोहोरिने डर छ । बैंक अफ जापानले समयमै ब्याजदर बढाएन भने महँगी नियन्त्रणबाहिर जानेछ र हतारमा धेरै बढायो भने आर्थिक वृद्धिदर ठप्प हुने स्ट्यागफ्लेसनको अवस्था आउन सक्छ ।
जापानको आर्थिक प्रणालीमा आएको यस परिवर्तनले बैंकिङ क्षेत्रलाई पनि प्रभावित गर्नेछ । सुमितोमो मित्सुई बैंकिङ कर्पोरेशन जस्ता जापानका ठूला बैंकहरूले केन्द्रीय बैंकलाई स्पष्ट मार्गचित्र तय गर्न आग्रह गरिसकेका छन् ।
उनीहरूका अनुसार, ब्याजदर वृद्धिले बैंकहरूको नाफा त बढाउँछ तर सरकारी ऋणपत्रको मूल्य घट्दा उनीहरूको पोर्टफोलियोमा ठूलो नोक्सानी हुन सक्छ । त्यसैले यो एउटा यस्तो सन्तुलनको खेल हो जहाँ सावधानी नअपनाए ठूलो दुर्घटना हुन सक्छ ।
अहिलेको विश्वव्यापी सेयर बजारको उतारचढाव जुन १५ को बैठकको एउटा सानो ‘प्रिभ्यू’ मात्र हो । बजार अहिले यसको प्रभावसँग अनुकूलन भइरहेको छ ।
ब्याजदर वृद्धिले जापानको आन्तरिक आर्थिक गतिविधिलाई सुस्त बनाउन सक्छ । त्यसले त्यहाँ कार्यरत नेपालीहरूको रोजगारी र थप आम्दानीका अवसरहरूमा संकुचन ल्याउने जोखिम पनि रहन्छ
तर, वास्तविक निर्णय आएपछि हुने उथलपुथल अझै ठूलो हुन सक्छ । वर्षौंदेखि सित्तैमा पैसा बाँडिरहेको जापानले अब आफ्नो ढुकुटीको साँचो कस्न थालेको छ । यो ३० वर्षे लामो सस्तो पैसाको युगको अन्त्य हो ।
विश्व अर्थतन्त्रका सबै अवयवहरू एकआपसमा जोडिएका छन् भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ । इरानको युद्ध र तेलको मूल्यले प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको देखिए पनि पर्दा पछाडि जापानले खेलिरहेको भूमिका निर्णायक छ । त्यसैले जुन १५ को निर्णयले जापानको मात्र नभई विश्वकै आर्थिक भविष्यको रेखा कोर्न सक्छ ।
जापानको केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर बढाउने सम्भावित निर्णयले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा नेपालको अर्थतन्त्रमा पनि उल्लेख्य प्रभाव पार्ने देखिन्छ । नेपालका लागि यसको सबैभन्दा ठूलो र सकारात्मक प्रभाव विप्रेषणमा पर्न सक्छ ।
जापान नेपाली श्रमिकहरूको प्रमुख गन्तव्य मुलुक हो । बैंक अफ जापानले ब्याजदर बढाएमा जापानी येन बलियो हुनेछ जसले गर्दा जापानमा कार्यरत नेपालीहरूले पठाउने पैसाको विनिमय दर बढ्न गई नेपाल भित्रिने रेमिट्यान्समा वृद्धि हुन सक्छ ।
तर, यसको अर्को पक्ष पनि छ । ब्याजदर वृद्धिले जापानको आन्तरिक आर्थिक गतिविधिलाई सुस्त बनाउन सक्छ । त्यसले त्यहाँ कार्यरत नेपालीहरूको रोजगारी र थप आम्दानीका अवसरहरूमा संकुचन ल्याउने जोखिम पनि रहन्छ ।
यसैगरी नेपालको आयात र वैदेशिक ऋणको दायित्वमा पनि यसले दबाब सिर्जना गर्नेछ । नेपालले जापानबाट ठूलो परिमाणमा सवारीसाधन, स्पेयर पार्ट्स, मशिनरी औजार र इलेक्ट्रोनिक्स सामानहरू आयात गर्ने गर्छ । येन बलियो हुँदा यी सामानहरूको आयात लागत बढ्नेछ । त्यसले नेपालमा आयातित मुद्रास्फीति बढाउन सक्छ ।
अर्कोतर्फ, नेपालले जापान सरकार र जाइका जस्ता निकायहरूबाट ठूलो मात्रामा सहुलियतपूर्ण ऋण लिँदै आएको छ । येनको मूल्य बढ्दा र विश्वव्यापी ब्याजदरको ढाँचा परिवर्तन हुँदा नेपालको वैदेशिक ऋण भुक्तानीको भार र सेवा शुल्कमा थप भार पर्न सक्छ ।
अप्रत्यक्ष रूपमा जापानले अमेरिकी ऋणपत्रहरू बिक्री गर्दा र विश्व बजारबाट आफ्नो लगानी फिर्ता लैजाँदा विश्वव्यापी वित्तीय बजारमा आउने अस्थिरताले नेपाललाई पनि असर गर्नेछ । विश्वव्यापी रूपमा डलर महँगो हुँदा नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब पर्न सक्छ । साथै, जापानको निर्णयले विश्व अर्थतन्त्रमा मन्दीको संकेत देखायो भने नेपालको पर्यटन क्षेत्र र गलैंचा तथा गार्मेन्ट जस्ता निर्यातजन्य वस्तुहरूको माग घट्न सक्छ ।
यसरी जापानको एउटा नीतिगत निर्णयले नेपाल जस्तो आयातमुखी र रेमिट्यान्समा निर्भर अर्थतन्त्रका लागि अवसर र चुनौती दुवै एकैसाथ लिएर आउने निश्चित देखिन्छ । त्यसका लागि नेपालले आफ्नो मौद्रिक र वित्तीय तयारी बलियो बनाउनु आवश्यक छ ।
This article was first published on Clickmandu.