यमनका हुती विद्रोहीहरूले यसै सातादेखि लाल सागरमा साउदी अरबका तेल ट्यांकरहरूमाथि लगाएको समुद्री नाकाबन्दीले विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा जोखिमपूर्ण मोड ल्याएको छ ।
इरान र अमेरिकाबीचको बढ्दो तनावका कारण विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल मार्ग मानिने हर्मुज जलयोजक पहिले नै अवरुद्ध अवस्थामा रहेकोमा हुतीहरूको घोषणा आएको हो ।
यी दुई प्रमुख जलमार्गहरू एकैसाथ प्रभावित हुनु भनेको विश्वको ऊर्जा सुरक्षाको घाँटी निमोठ्नु जस्तै हो । हुतीहरूको यस कदमले साउदी अरबलाई मात्र नभई सम्पूर्ण विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृंखलालाई नै अस्तव्यस्त बनाउने निश्चित देखिएको छ ।
विशेषगरी, साउदी अरबले हर्मुजको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको लाल सागरको मार्ग पनि अब असुरक्षित बनेपछि विश्व बजारमा तेलको मूल्य अनियन्त्रित हुने र त्यसले विश्वव्यापी मुद्रास्फीतिलाई थप मलजल गर्ने जोखिम बढेको छ ।
हुती विद्रोहीहरूले साउदी अरबमाथि प्रतिशोधको नीति अनुरूप नाकाबन्दीको घोषणा गरेका हुन् । साउदी अरबले यमनमाथि लामो समयदेखि लगाएको आर्थिक र सैन्य घेराबन्दीको जवाफमा यो कदम चालिएको उनीहरूले दाबी गरेका छन् ।
साउदी अरबको पश्चिममा अवस्थित यान्बु बन्दरगाहबाट दैनिक झण्डै ४६ लाख ब्यारल तेल निर्यात हुने गर्छ । त्यो अहिले सिधै हुतीहरूको निशानामा परेको छ । त्यसका साथै हुतीहरूले साउदी अरबका एन्सेलिया र लैला जस्ता ठूला तेल ट्यांकरहरूमाथि क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमण सुरु गरिसकेका छन् ।
यसले साउदी अरबको आर्थिक मेरुदण्ड मानिने तेल निर्यातलाई ठप्प बनाएको मात्र नभई खाडी मुलुकहरूमा हुने खाद्यान्न र अन्य अत्यावश्यक सामग्रीको आयातलाई पनि जोखिममा पारेको छ । लाल सागर तेलका लागि मात्र नभई जीसीसी राष्ट्रहरूका लागि गहुँ र अन्य खाद्यान्न आयात गर्ने प्रमुख मार्ग पनि हो ।
हर्मुज र बाब–अल–मान्डेब दुवै जलमार्ग अवरुद्ध हुनुको अर्थ विश्वको कुल तेल र ग्यास आपूर्तिको झण्डै २५ प्रतिशत हिस्सा बजारमा पुग्न नसक्नु हो । हर्मुज जलयोजकबाट मात्र विश्वको २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुन्छ भने बाब–अल–मान्डेबबाट करिब ७ प्रतिशत आपूर्ति हुन्छ ।
इरानले हर्मुज बन्द गरेपछि साउदी अरब र संयुक्त अरब अमिरातले आफ्ना पाइपलाइनहरू मार्फत तेललाई लाल सागरतर्फ मोड्ने गरेका छन् । तर, अब हुतीहरूले लाल सागरमा पनि अवरोध खडा गरेपछि साउदी सेयर बजार र विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा ठूलो हलचल पैदा भएको छ ।
यसअघि सन् २०२४ र २०२५ को सुरुवाती महिनाहरूमा हुतीहरूले इजरायलसँग सम्बन्धित जहाजहरूलाई लक्षित गर्दा लाल सागरको यातायात ६० प्रतिशतले घटेको थियो । अहिले साउदी ट्यांकरहरूलाई नै सिधै निशाना बनाउँदा यो मार्ग पूर्ण रूपमा बन्द हुने अवस्थामा पुगेको छ ।
विश्वव्यापी अर्थतन्त्रका लागि यो स्थिति विनाशकारी हुन सक्छ । लाल सागर र बाब–अल–मान्डेब पूर्ण रूपमा असुरक्षित भएमा एसिया आउने तेलका जहाजहरूले स्वेज नहर पार गरी भूमध्यसागर हुँदै अफ्रिकाको केप अफ गुड होप घुमेर जानुपर्ने हुन्छ । यस वैकल्पिक मार्गले यात्राको समयमा कम्तीमा दुईदेखि तीन हप्ता थपिदिनेछ । समय मात्र नभई यसले इन्धन खर्च, बिमा शुल्क र जहाज सञ्चालन खर्चमा भारी वृद्धि ल्याउनेछ ।
स्वेज नहरका आफ्नै सीमितताहरू छन् । यसले पूर्ण रूपमा भरिएका विशाल तेल ट्यांकरहरू धान्न सक्दैन । त्यसका कारण तेललाई सानो क्षमताका ट्यांकरहरूमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने हुन्छ र लागतलाई अझ बढाउँछ ।
अमेरिकाको डोनल्ड ट्रम्प प्रशासनले यसअघि हुतीहरूका विरुद्ध ठूलो सैन्य अभियान चलाए तापनि उनीहरूको सैन्य क्षमतालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न नसक्नुले अमेरिकाको सैन्य सीमालाई पनि उजागर गरेको छ ।
यस संकटले अमेरिका र इरानबीचको रणनीतिक शक्ति सन्तुलनलाई पनि प्रभावित पारेको छ । सम्भवतः इरानको ‘गो अहेड’ पछि हुतीहरूले चालेको यस कदमले अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई इरानमाथिको दबाब घटाउनका लागि बाध्य पार्न सक्छ ।
तेलको मूल्य आकाशिएपछि विश्वभर बढ्ने असन्तोष र साउदी अरबले आफ्नो हवाई क्षेत्र वा सैन्य अखडा इरानविरुद्ध प्रयोग गर्न नदिने दबाबले वाशिङटनलाई कूटनीतिक सम्झौताका लागि बाध्य बनाउन सक्छ ।
साउदी अरबले आफ्नो सुरक्षाका लागि सबै आवश्यक कदम चाल्ने बताए तापनि हुतीहरूको छापामार युद्ध रणनीति र इरानको समर्थनका कारण यो लडाइँ निकै महँगो साबित हुने देखिएको छ । हुतीहरूले साउदी अरबको यान्बु प्रशोधन केन्द्रलाई नै निशाना बनाएमा साउदीको तेल उत्पादन क्षमतामै दीर्घकालीन क्षति पुग्न सक्छ जसको प्रभाव दशकौंसम्म रहन सक्छ ।
यस संकटको सबैभन्दा ठूलो मार नेपाल जस्ता आयातमा आधारित र कमजोर अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरूलाई पर्ने निश्चित छ । नेपालको अर्थतन्त्र प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा विश्वव्यापी तेलको मूल्य र खाडी मुलुकको स्थिरतासँग जोडिएको छ ।
नेपालले आफ्नो कुल आयातको ठूलो हिस्सा पेट्रोलियम पदार्थमा खर्च गर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य प्रति ब्यारल १०० डलर नाघ्नेबित्तिकै नेपालमा इन्धनको मूल्य अत्यधिक बढ्नेछ । इन्धनको मूल्य बढ्नु भनेको ढुवानी खर्च बढ्नु हो जसले सिधै खाद्यान्न र उपभोग्य वस्तुको मूल्यवृद्धि गराउनेछ । नेपाल पहिले नै उच्च महँगीसँग जुधिरहेको बेला यो नयाँ संकटले आम सर्वसाधारणको जीवनस्तर अझ कष्टकर बनाउनेछ ।
नेपालका लागि अर्को ठूलो चिन्ताको विषय वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषण हो । साउदी अरब नेपाली श्रमिकहरूको प्रमुख गन्तव्य मुलुक हो । साउदी अरबको अर्थतन्त्र तेल निर्यातमा आएको गिरावट र युद्धका कारण संकुचित भयो भने त्यहाँ कार्यरत लाखौं नेपालीहरूको रोजगारी संकटमा पर्न सक्छ ।
त्यस अवस्थामा साउदी अरबले आफ्नो विकास निर्माणका कामहरू रोक्न सक्छ । त्यसले नयाँ रोजगारीका अवसरहरू बन्द हुनेछन् र कार्यरत श्रमिकहरूको पारिश्रमिकमा कटौती हुन सक्छ ।
विप्रेषण नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिको मुख्य स्रोत हो । साउदी अरब र अन्य खाडी मुलुकहरूबाट आउने रेमिट्यान्स घट्यो भने नेपालको शोधनान्तर स्थिति बिग्रन सक्छ र मुलुक आर्थिक मन्दीतर्फ धकेलिन सक्छ ।
यति मात्र नभई लाल सागरमा हुने अवरोधले नेपाल आउने अन्य सामानहरूको आपूर्ति श्रृंखलामा पनि असर पार्नेछ । नेपालले तेस्रो मुलुकबाट आयात गर्ने धेरैजसो मशिनरी, इलेक्ट्रोनिक्स र औद्योगिक कच्चा पदार्थहरू स्वेज नहर र लाल सागर हुँदै आउने गर्छन् ।
ढुवानी समय बढ्दा र बिमा शुल्क आकाशिएपछि ती सामानहरूको लागत मूल्य बढ्नेछ । यसले नेपालका उद्योगहरूको उत्पादन लागत बढाउनेछ र नेपाली उत्पादनहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कम प्रतिस्पर्धी हुनेछन् ।
अर्कोतर्फ, खाडी क्षेत्रमा युद्धको स्थिति सिर्जना भएमा त्यहाँ रहेका नेपालीहरूको सुरक्षा र उद्धार नेपाल सरकारका लागि एउटा ठूलो चुनौती र आर्थिक भार बन्न सक्छ ।
भूराजनीतिक दृष्टिकोणले पनि नेपालका लागि यो स्थिति जटिल छ । नेपालका दुई ठूला छिमेकीहरू भारत र चीन साउदी तेलका प्रमुख खरिदकर्ता हुन् । भारतले आफ्नो १० प्रतिशत र चीनले झण्डै २५ प्रतिशत तेल साउदी अरबबाट आयात गर्छन् ।
यी दुई देशको अर्थतन्त्रमा आउने सानो गिरावटले पनि नेपाललाई असर गर्छ । भारतमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा नेपालमा त्यसको प्रत्यक्ष असर पर्छ किनभने नेपालले भारतबाटै प्रशोधित तेल खरिद गर्छ ।
यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो ऊर्जा सुरक्षाका लागि जलविद्युतको आन्तरिक खपत बढाउने र पेट्रोलियम पदार्थमाथिको निर्भरता घटाउने रणनीतिलाई तीव्र बनाउनुपर्ने देखिन्छ । तर, तत्कालका लागि यो संकट टार्न नेपालसँग धेरै विकल्पहरू छैनन् ।
हुती विद्रोहीहरूले लाल सागरमा साउदी ट्यांकर विरुद्ध गरेको अवरोध क्षेत्रीय द्वन्द्व मात्र नभई विश्वव्यापी आर्थिक युद्धको आरम्भ समेत हो । हर्मुज र बाब–अल–मान्डेब जस्ता रणनीतिक जलमार्गहरू बन्द हुनुले आधुनिक सभ्यताको आधार मानिने ऊर्जा आपूर्तिलाई धराशायी बनाउनेछ ।
साउदी अरब र इरानबीचको यो परोक्ष युद्धले अन्ततः विश्वका गरिब र विकासशील राष्ट्रहरूलाई सबैभन्दा बढी चोट दिनेछ । विश्व समुदायले कूटनीतिक माध्यमबाट यी जलमार्गहरू खुला नगरेसम्म विश्व अर्थतन्त्रमा अनिश्चितता र मन्दीको बादल मडारिरहनेछ ।
This article was first published on Clickmandu.