विश्वको ध्यान अहिले पश्चिम एसियाको तनाव, इरानसँगको युद्ध र तेल आपूर्तिको मार्ग हर्मुज जलयोजकमा केन्द्रित छ । तर, पर्दापछाडि चीनले यस्तो रणनीतिक चाल चलिरहेको छ जसको असर तेलको संकटभन्दा धेरै गुणा गहिरो र दीर्घकालीन हुन सक्छ ।
चीनले अहिले तेलमा नभई भविष्यको प्रविधि र ऊर्जाको मेरुदण्ड मानिने एउटा विशेष धातुमा आफ्नो पकड बलियो बनाउँदैछ । त्यो हो, तामा ।
हामी सबैले तामालाई सामान्य धातुको रूपमा चिन्छौं तर वर्तमान विश्वमा यो कति दुर्लभ र महत्त्वपूर्ण हुँदै गएको छ भन्ने कुरा धेरैको नजरबाट ओझेलमा परेको छ । आगामी दिनको सम्पूर्ण प्रविधि तामामै निर्भर रहने निश्चित छ ।
उदाहरणका लागि, एउटा सामान्य ग्यासबाट चल्ने कारको तुलनामा विद्युतीय कार (ईभी) मा झण्डै चार गुणा बढी तामा प्रयोग हुन्छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) का ठूला डेटा सेन्टरहरूमा प्रयोग हुने तामाको परिमाणले त लाखौं कारलाई पुग्ने तामा खपत गर्छ ।
यहाँसम्म कि चीनका ठूला सौर्य ऊर्जा कम्पनीहरूले आफ्ना प्यानलहरूमा चाँदीको सट्टा तामा प्रयोग गर्न थालेका छन् जसले गर्दा यसको माग आकाशिएको छ ।
तर, समस्या तामाको मागमा मात्र छैन । यसको उत्पादन प्रक्रियामा एउटा यस्तो कमजोरी लुकेको छ जसलाई चीनले आफ्नो हतियार बनाएको छ । सबै तामा सजिलै खानीबाट बाहिर आउँदैन । तामाको ठूलो हिस्सालाई खानीबाट निकाल्न र प्रशोधन गर्नका लागि सल्फ्युरिक एसिडको आवश्यकता पर्छ ।
तथ्यांकअनुसार, एक टन तामा निकाल्न झण्डै एक टनभन्दा बढी सल्फ्युरिक एसिड चाहिन्छ । यसको सीधा अर्थ के हो भने सल्फ्युरिक एसिड उपलब्ध भएन भने तामा जमिनमुनि नै थन्किन्छ । अहिले विश्वमा यही एसिडको आपूर्ति दुईतर्फी मारमा परेको छ ।
पहिलो कारण पश्चिम एसियाको युद्ध हो । सल्फ्युरिक एसिड बनाउन गन्धक चाहिन्छ जुन तेल र ग्यास प्रशोधनको क्रममा सह–उत्पादनको रूपमा निस्कन्छ । इरान युद्ध र हर्मुजको संकटले गर्दा गन्धकको ढुवानी ठप्प भएको छ जसका कारण दुई वर्षमै यसको मूल्य पाँच गुणाले बढेको छ ।
दोस्रो र सबैभन्दा मुख्य कारण चीनको पछिल्लो निर्णय हो । चीन विश्वको सल्फ्युरिक एसिड निर्यातमा झण्डै एक तिहाइ हिस्सा ओगट्ने सबैभन्दा ठूलो देश हो । चीनले मे १ देखि औद्योगिक स्तरको सल्फ्युरिक एसिडको निर्यातमा पूर्ण रोक लगाएको छ । यो नै चीनको त्यो मास्टर स्ट्रोक हो जसले विश्वलाई चकित पारेको छ ।
संसारले तेल र युद्धको कुरा गरिरहँदा चीनले चुपचाप एउटा यस्तो भल्भ बन्द गरिदिएको छ जस बिना तामाको उत्पादन सम्भव छैन । चीनलाई विश्वका तामा खानीहरू कब्जा गरिरहनु पर्ने आवश्यकतै छैन । उसले केवल तामा निकाल्ने उत्प्रेरक अर्थात् एसिडलाई रोकिदिए पुग्छ । यसरी खानीलाई नछोइकन चीनले विश्वको तामा उत्पादनको ठूलो हिस्सालाई बन्धक बनाउन सफल भएको छ ।
चीनको यस निर्णयले विश्वका दुई ठूला तामा उत्पादक देशहरूलाई सिधै संकटमा पारेको छ । विश्वको सबैभन्दा बढी तामा उत्पादन गर्ने देश चिलीले हरेक वर्ष चीनबाट १० लाख टनभन्दा बढी सल्फ्युरिक एसिड आयात गर्छ । त्यस्तै, अफ्रिकाको तामाको भण्डार मानिने कंगोमा ६० प्रतिशत तामा यही एसिडको प्रयोगबाट निकालिन्छ । यी देशहरूले एसिड पाएनन् भने उनीहरूको तामा उत्पादन ठप्प हुने जोखिम छ ।
चीनले यस्तो रणनीति अपनाएको यो पहिलोपटक भने होइन । यसअघि चीनले रेयर अर्थ एलिमेन्ट्सको निर्यातमा कडाइ गरेर विश्वलाई गलाएको थियो । त्यसपछि उसले चाँदीमा पनि यस्तै प्रतिबन्धको संकेत दियो ।
चाँदीको निर्यातमा प्रतिबन्धको हल्ला चल्नासाथ तीन महिनामै यसको मूल्य १४२ प्रतिशतले बढेको थियो । चीनको कार्यशैली सधैं एउटै देखिन्छ ः पहिले कुनै महत्त्वपूर्ण कच्चा पदार्थमा कडाइ गर्ने र त्यसको अभाव सिर्जना गरेर बजार मूल्य नियन्त्रण गर्ने ।
अहिले विश्वमा एकातिर तामाको माग ह्वात्तै बढिरहेको छ । विद्युतीय सवारीसाधन, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र नवीकरणीय ऊर्जाको विकासले तामाको आवश्यकतालाई हरेक दिन बढाइरहेको छ ।
अर्कोतिर, एसिडको अभावका कारण तामाको उत्पादन घट्दै गइरहेको छ । माग उच्च हुने र उत्पादन न्यून हुने यस अवस्थाले विश्व बजारमा तामाको चरम अभाव सिर्जना गर्ने निश्चित छ । यो अभाव सुन्दा खानी र धातुसँग सम्बन्धित समाचार जस्तो लागे पनि यसको प्रभाव हरेक व्यक्तिको भान्सा र गोजीसम्म पुग्नेछ ।
तामाको अभाव भएपछि विद्युतीय कार महँगो हुनेछन्, डेटा सेन्टरको लागत बढ्दा एआई सेवाहरू महँगा हुनेछन् र यहाँसम्म कि बिजुलीको महसुल र अन्य विद्युतीय उपकरणहरूको मूल्य पनि आकाशिनेछ ।
अहिलेको समयमा धेरै मानिसहरू तामाको बारेमा चर्चा गरिरहेका छैनन् किनकि सबैको ध्यान तेलका ट्यांकर र युद्धका मिसाइलहरूमा छ । तर, चीनले चालेको यस कदमले आगामी केही वर्षभित्रै तामालाई विश्वकै सबैभन्दा बहुमूल्य र चर्चाको केन्द्रमा रहने धातु बनाउने निश्चित छ ।
जब विश्वले आफ्नो प्रविधिको विकासका लागि तामा खोज्नेछ, तब त्यसको साँचो चीनको हातमा हुनेछ । चीनले तामा खानी नकिनीकनै तामाको अर्थतन्त्रलाई आफ्नो मुठ्ठीमा पारेर आधुनिक विश्वको प्रविधिको गतिलाई नियन्त्रण गर्ने एउटा नयाँ किसिमको कच्चा पदार्थको युद्ध सुरु गरिसकेको छ ।
त्यसैले आगामी दिनमा तामा एउटा धातु मात्र रहने छैन । यो विश्वको शक्ति सन्तुलन निर्धारण गर्ने महत्त्वपूर्ण कडी बन्नेछ ।
This piece was first published on Clickmandu.