भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीस्थित अत्याधुनिक भारत मण्डपममा सम्पन्न ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको माहोल कूटनीतिक दृष्टिकोणले निकै भव्य र ऐतिहासिक रह्यो ।
विश्वका प्रमुख उदीयमान अर्थतन्त्रहरूका शीर्ष नेताहरू उपस्थित यस मञ्चमा बहुपक्षीय सहकार्य र नयाँ विश्व व्यवस्थाका विषयमा गम्भीर मन्थन भयो । सम्मेलनको पहिलो दिनको औपचारिक बैठक, गहन कूटनीतिक छलफल र द्विपक्षीय वार्तापछि भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले विश्वका नेताहरू तथा विशिष्ट पाहुनाहरूका लागि एक भव्य ‘गाला डिनर’ अर्थात् रात्रिभोजको आयोजना गरेका थिए ।
उक्त रात्रिभोजमा रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन, अन्य ब्रिक्स राष्ट्रका सरकार प्रमुखहरू, भारतका शीर्ष केन्द्रीय मन्त्रीहरू र विभिन्न राज्यका मुख्यमन्त्रीहरूको बाक्लो उपस्थिति थियो ।
तर, त्यस भव्य कूटनीतिक जमघटमा चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङ अनुपस्थित रहे ।
प्रधानमन्त्री मोदीले आयोजना गरेको रात्रिभोजमा राष्ट्रपति सी सहभागी नभई आफ्नो होटलतर्फ लागेपछि कूटनीतिक वृत्तमा तीव्र तरंग पैदा भयो । सम्मेलनका दौरान अबु धाबीका क्राउन प्रिन्स शेख खालिद बिन मोहम्मद पनि दिउँसोको बैठक सम्पन्न गरी स्वदेश फर्किएकाले रात्रिभोजमा उपस्थित थिएनन् ।
तर, चिनियाँ राष्ट्रपतिको अनुपस्थितिले भने अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम र भूराजनीतिक विश्लेषकहरूमाझ ठूलो बहस जन्मायो । औपचारिक रूपमा भारतीय समाचार संस्था पीटीआई तथा घटनाक्रमसँग जानकार स्रोतहरूले लामो हवाई यात्रा, समयको भिन्नता अर्थात् ‘जेट ल्याग’ र दिनभरिको व्यस्त कूटनीतिक तालिकाका कारण राष्ट्रपति सी अत्यधिक थकित भएकाले आराम गर्न होटल फर्किएको बताए ।
दिउँसो प्रधानमन्त्री मोदीसँग महत्त्वपूर्ण द्विपक्षीय वार्ता लगायत धेरै व्यस्त कार्यक्रमहरूमा सहभागी भएकाले उनी थकित हुनु स्वाभाविक थियो । मोदीले सम्बोधन गरिरहँदा सीलाई असहज भएको देखेर ‘सबै ठीक छ ?’ भनेर सोधेका पनि थिए । तर, विश्लेषकहरूका अनुसार, सीको थकान मात्र रात्रिभोजमा अनुपस्थित हुनुको कारण देखिँदैन ।
चिनियाँ नेतृत्वको कूटनीतिक इतिहासलाई हेर्दा यस्ता उच्चस्तरीय रात्रिभोज बहिष्कार गर्नुको पछाडि सधैं कुनै न कुनै गम्भीर कूटनीतिक असन्तुष्टि लुकेको हुन्छ ।
यस रहस्यको चुरो खोतल्दा शिखर सम्मेलनको पूर्वसन्ध्यामा चिनियाँ राष्ट्रपतिविरुद्ध तिब्बती अधिकारकर्मीहरूले गरेको विरोध प्रदर्शन र त्यस्तो प्रदर्शन गर्न भारत सरकारले दिएको अनुमति नै सीको असन्तुष्टिको मुख्य कारण रहेको देखिन्छ । सम्मेलन स्थल भारत मण्डपमको कडा सुरक्षा घेरालाई तोडेर चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र राष्ट्रपति सीविरुद्ध चर्को नाराबाजी गरिनुलाई सामान्य घटनाका रूपमा लिन मिल्दैन ।
विशेषगरी, तिब्बती युथ कंग्रेसका ६४ जनाभन्दा बढी सदस्यहरूले भारत मण्डपमनजिकै रहेको भैरों मार्गमा आकस्मिक प्रदर्शन गर्दै सम्मेलन स्थलतर्फ अघि बढ्ने प्रयास गरेका थिए । तिब्बती राष्ट्रिय झण्डा बोकेर दौडिरहेका प्रदर्शनकारीहरूलाई दिल्ली प्रहरीले बल प्रयोग गरी रोकेको थियो र कतिपयलाई घिसारेर नियन्त्रणमा लिएको दृश्य सञ्चारमाध्यमहरूमा व्यापक रूपमा प्रसारित भएको थियो ।
त्यसैगरी, ‘स्टुडेन्ट्स फर अ फ्रि तिब्बत’ (एसएफटी) का पाँचजना कार्यकर्तालाई दिल्लीको प्रगति मैदान सुरुङ क्षेत्रबाट ब्यानर फहराउँदै प्रदर्शन गरेको आरोपमा पक्राउ गरिएको थियो । तीमध्ये एसएफटीको इन्डिया च्याप्टरका तीनजना कर्मा डोल्मा, तेन्जिङ नोर्दोन र तेन्जिङ चेफेलको नाम सार्वजनिक भएको छ । सम्मेलन सुरु हुनुभन्दा अघिल्लो दिन नै सोही संगठनका तीनजना विद्यार्थीहरूले प्रगति मैदान नजिकैको अन्डरपासमा रहेका पोलहरूमा चढेर सी चिनपिङको विरोधमा झण्डा र ब्यानरहरू फहराएका थिए ।
ती तीन विद्यार्थीहरूलाई म्याजिस्ट्रेटको आदेशपछि निवारक थुनाका रूपमा सेप्टेम्बर १४ सम्मका लागि दिल्लीको तिहाड जेल चलान गरिएको थियो । प्रहरीले भैरों मार्गबाट पक्राउ परेका प्रदर्शनकारीहरूलाई मण्डावली, अशोक विहार, मधु विहार र गाजीपुर गरी चार फरक–फरक प्रहरी चौकीमा राखेको थियो ।
भारतले आयोजना गरेको ब्रिक्स सम्मेलनको विरोध आफूहरूले नगरेको तर सी चिनपिङको भारत भ्रमणको अवसर पारेर चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले तिब्बतमा गरिरहेको मानवअधिकार उल्लंघन र दमनलाई विश्वसामु उजागर गर्न चाहेको तिब्बती अधिकारकर्मीहरूले स्पष्ट पारेका थिए । चीनले तिब्बती भाषा, धर्म, संस्कृति र पर्यावरणको क्रमिक विनाश गरिरहेको आरोप लगाउँदै तिब्बती युथ कंग्रेसका महासचिव तेन्जिन लोबसाङले चीनमा रहेका तिब्बती राजनीतिक बन्दीहरूलाई तत्काल रिहा गरिनुपर्ने माग गरेका थिए ।
उनले तिब्बती पठारमा चीनद्वारा भइरहेको अन्धाधुन्ध निर्माण कार्य रोकिनुपर्ने र दलाई लामाको उत्तराधिकारी छनोट लगायत तिब्बतको धार्मिक मामिलामा बेइजिङको हस्तक्षेप बन्द हुनुपर्ने अडान राखेका थिए । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, लोबसाङले तिब्बतको प्रश्न तिब्बती जनताको मात्र नभई भारतको आफ्नै राष्ट्रिय सुरक्षा र क्षेत्रीय स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको भनेका थिए ।
चिनियाँ नेतृत्वका लागि तिब्बत सधैं नै अत्यन्तै संवेदनशील विषय रहँदै आएको छ । चीनभित्र कुनै पनि प्रकारको राजनीतिक असहमति वा विरोधलाई पूर्ण रूपमा दबाएर राख्ने बानी परेका सी चिनपिङका लागि आफू उपस्थित भएको अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चको ढोकैमा आफ्नै विरुद्धमा तिब्बती झण्डा फहराइनु र चर्को विरोध हुनु गम्भीर अपमानको विषय थियो ।
भारतले १० देशका पाहुनालाई स्वागत गरिरहँदा बाहिर सडकमा ‘सी चिनपिङलाई यहाँ स्वागत छैन’ भन्ने नारा लाग्नु र त्यो विश्वभरका क्यामराहरूमा कैद हुनुले बेइजिङको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठामा ठेस पुर्याएको थियो । चिनियाँ प्रतिनिधिमण्डलले दिल्लीको सुरक्षा संयन्त्रले यस्ता प्रदर्शनहरूलाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसकेको वा रोक्न नचाहेको रूपमा व्याख्या गरेको बुझ्न गाह्रो छैन । यही आक्रोश र असन्तुष्टिलाई सांकेतिक रूपमा व्यक्त गर्न राष्ट्रपति सीले मोदीको गाला डिनर बहिष्कार गर्ने बाटो रोजेको विश्लेषण कूटनीतिक वृत्तमा गरिएको छ ।
यस घटनाक्रमलाई भारतको दीर्घकालीन ‘तिब्बत कार्ड’ को रणनीतिक प्रयोगका रूपमा पनि हेरिएको छ । सन् १९५९ मा दलाई लामा र हजारौं तिब्बती शरणार्थीहरूलाई शरण दिएदेखि नै भारतले तिब्बत मामिलालाई चीनविरुद्ध कूटनीतिक हतियारका रूपमा राख्दै आएको छ ।
गलवान उपत्यकामा भएको हिंस्रक सैन्य झडप र वास्तविक नियन्त्रण रेखा (एलएसी) मा जारी गतिरोधपछि भारतले बेइजिङलाई सन्देश दिन विभिन्न रणनीतिक उपायहरू खोजिरहेको छ । सम्मेलनको बेला तिब्बती अधिकारकर्मीहरूलाई प्रदर्शन गर्ने स्पेस दिएर भारतले चीनलाई उसको संवेदनशील कमजोरी सम्झाइदिएको देखिन्छ । बेइजिङले भारतको सार्वभौमसत्ता र सीमा सुरक्षाका विषयमा चासो नदेखाउँदा भारतसँग पनि चीनलाई असहज बनाउने कूटनीतिक औजारहरू छन् भन्ने यो धारिलो सन्देश थियो ।
हुन त भारत चीनसँगको सम्बन्धमा यदाकदा ‘तिब्बत कार्ड’ प्रयोग गर्छ तर सम्बन्धलाई पूर्ण रूपमा दुर्घटनामा पार्ने गरी बेइजिङलाई उत्तेजित बनाउन चाहँदैन । भारत सरकार साँच्चिकै चीनसँगको सम्बन्ध बिगार्न चाहन्थ्यो भने उसले प्रदर्शनकारीहरूलाई सम्मेलन स्थल नजिकै जानबाट रोक्ने थिएन वा उनीहरूलाई पक्राउ गरी जेल पठाउने थिएन ।
दिल्ली प्रहरीले ६४ जना प्रदर्शनकारीलाई नियन्त्रणमा लिनु, चारवटा थानामा बाँडेर राख्नु, एसएफटीका निर्देशकलाई नजरबन्द गर्नु र तीन विद्यार्थीहरूलाई तिहाड जेल पठाउनुले भारत सरकार ब्रिक्स सम्मेलनको सुरक्षा र मर्यादाप्रति पूर्ण सचेत रहेको पुष्टि गर्छ । भारतले एकातर्फ लोकतान्त्रिक अधिकारको प्रदर्शन हुन दिएर चीनलाई आफ्नो कूटनीतिक सामर्थ्य देखायो भने अर्कातर्फ कानुनी कारबाहीमार्फत स्थितिलाई नियन्त्रणबाहिर जान नदिई द्विपक्षीय सम्बन्धको धागो चुँडिनबाट बचायो ।
रुसका राष्ट्रपति पुटिनसँग मोदीको हार्दिकता र भारतका विभिन्न राज्यका मुख्यमन्त्रीहरू सहितको यस विशाल जमघटले भारत मण्डपमको रात्रिभोजलाई भव्य बनाएको थियो । तर, चीनका राष्ट्रपतिको अनुपस्थितिले यसमा भूराजनीतिक आयाम दिएको छ ।
This article was first published on Clickmandu.