हालैका दिनमा विश्व बजारमा देखिएको गिरावटले लगानीकर्तादेखि सर्वसाधारणसम्मलाई चिन्तित बनाएको छ । सुन, अमेरिकी सेयर बजार र क्रिप्टोकरेन्सीजस्ता सम्पत्तिहरूको मूल्य एकैसाथ घट्नुले धेरैलाई अचम्मित पारेको छ ।
सतही रूपमा हेर्दा यी बजारहरूको पतन विभिन्न कारणले भएको देखिन्छ तर गहिरो अध्ययनले यस पतनको मूल कारण जापानी येनको बढ्दो मूल्य र आगामी सेप्टेम्बर १८ मा हुने जापानको केन्द्रीय बैंकको ब्याजदरसम्बन्धी निर्णयसँग जोडिएको छ ।
विगत धेरै वर्षदेखि जापानको ब्याजदर लगभग शून्य प्रतिशतको आसपास रहेको थियो । यस अत्यन्त कम ब्याजदरको फाइदा उठाउँदै विश्वभरका लगानी कोषहरूले येनमा ऋण लिएर त्यो पैसा अमेरिकी सेयर, ऋणपत्र, सुन र क्रिप्टोकरेन्सी जस्ता उच्च प्रतिफल दिने सम्पत्तिहरूमा लगानी गरिरहेका थिए ।
यो रणनीति ‘क्यारी ट्रेड’ को रूपमा चिनिन्छ जसमा कम ब्याजदरको मुद्रामा ऋण लिएर उच्च ब्याजदर वा उच्च प्रतिफल दिने सम्पत्तिमा लगानी गरिन्छ र त्यसबाट नाफा कमाइन्छ । जापानी येनको मूल्य सस्तो र स्थिर रहँदासम्म यो प्रणाली सफल रह्यो । तर, पछिल्लो समय यस अवस्थामा परिवर्तन आएको छ ।
सेप्टेम्बर महिनाको सुरुमा डलरको तुलनामा येनको विनिमय दर १६० येन प्रति डलरको हाराहारीमा थियो । तर, आजको मितिमा यो दर घटेर १५३.३९ येन प्रति डलरमा पुगेको छ । एक साताको अवधिमा मात्र येनको मूल्यमा ४ प्रतिशतभन्दा बढीको वृद्धि भएको हो । यो फेब्रुअरीपछिकै उच्च विन्दु हो ।
येनको यो अचानक वृद्धिले ‘क्यारी ट्रेड’ मा संलग्न लगानीकर्ताहरूको लागि ठूलो समस्या उत्पन्न गरेको छ किनभने उनीहरूले जतिबेला येनमा ऋण लिएका थिए, त्यतिबेला १६० येन बराबर १ डलर थियो । अब येनको मूल्य बढेपछि सोही ऋण चुक्ता गर्न उनीहरूलाई पहिलेभन्दा बढी डलर चाहिन्छ । यसले गर्दा उनीहरूको ऋणको भार बढेको छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै लगानीकर्ताले १६ अर्ब येन ऋण लिएको थियो भने सुरुमा त्यो १० करोड डलर बराबर थियो । तर, अब येनको दर १५३.३९ मा झरेपछि सोही ऋण चुक्ता गर्न १० करोड ४६ लाख डलर चाहिन्छ । यसको मतलब लगानीकर्तालाई ४६ लाख डलरको घाटा भएको छ यद्यपि उसको सम्पत्तिको मूल्यमा कुनै परिवर्तन आएको छैन ।
यो अवस्था आफैंमा गम्भीर हो तर यसको वास्तविक समस्या भनेको यसले सुरु गरेको शृंखलाबद्ध प्रतिक्रियामा निहित छ । लगानीकर्ताहरूलाई यस्तो घाटा हुन थालेपछि उनीहरू आफ्नो ‘पोजिशन’ बन्द गर्न बाध्य हुन्छन् । पोजिशन बन्द गर्नका लागि उनीहरूले आफूसँग भएका सम्पत्तिहरू (जस्तै अमेरिकी सेयर, सुन वा क्रिप्टोकरेन्सी) बेच्न थाल्छन् र त्यसरी प्राप्त डलरलाई येनमा सटही गर्छन् ।
यस कार्यले एकैसाथ दुईवटा परिणाम निम्त्याउँछ । पहिलो, उनीहरूले बेचेका सम्पत्तिहरूको मूल्य घट्छ र दोस्रो, उनीहरूले किनेको येनको मूल्य थप बढ्छ । यसरी लगानीकर्ता दुवैतर्फबाट दबाबमा पर्छ । उसको सम्पत्तिको मूल्य घटिरहेको हुन्छ र उसको ऋणको भार बढिरहेको हुन्छ ।
यस प्रक्रियाले अरू खुला पोजिशनहरूमा पनि दबाब सिर्जना गर्छ र ती कोषहरू पनि आफ्ना सम्पत्ति बेच्न र येन किन्न बाध्य हुन्छन् । फलस्वरूप, बजारमा पतनको चक्र सुरु हुन्छ र यसले लगातार मूल्यहरू घटाउँदै लैजान्छ ।
हालैको बजार परिदृश्य हेर्ने हो भने सुनको मूल्य प्रति औंस ४३ सय ८७ डलर अर्थात् ०.२७ प्रतिशतले घटेको छ, नास्ड्याक २६ हजार ४२१ अंकमा ०.३२ प्रतिशतले तल झरेको छ र बिटकोइनमा ७८ हजार ४ सय ९३ डलरमा ०.४८ प्रतिशतले गिरावट आएको छ ।
यी तीनैवटा सम्पत्तिहरू एउटै दिन र एउटै दिशामा घट्नुले यो कुनै खास समाचार वा घटनाको प्रतिक्रिया नभई यी सबै सम्पत्तिहरू खरिद गर्न प्रयोग भएको पैसाको स्रोत (येन ऋण) नै यस पतनको कारण भएको स्पष्ट संकेत गर्छ । अर्थात्, यो कुनै एक सम्पत्तिको मूल्यांकनमा आएको कमी नभई सम्पूर्ण वित्तीय प्रणालीमा पैसाको अभाव सिर्जना भएको हो ।
यस समस्याको जरामा रहेको जापानी ब्याजदर निर्णय सेप्टेम्बर १८ मा हुने भए पनि ठूला लगानीकर्ताहरूले त्यो दिनको प्रतीक्षा गर्न खोजेका छैनन् । उनीहरूले आफ्नो क्षति नियन्त्रण गर्न र थप जोखिम मोल्नुभन्दा पहिले नै आफ्ना सम्पत्तिहरू बेच्न थालिसकेका छन् । बजारमा देखिएको हालको बिक्री यही ‘ढोका अगाडि लाइन लाग्नुभन्दा अघि नै बाहिर निस्कने’ रणनीतिको परिणाम हो ।
लगानीकर्ताहरूले सेप्टेम्बर १८ मा हुने ब्याजदर वृद्धिपछि येनको मूल्य थप बढ्न सक्ने र त्यसले उनीहरूको ऋणको भार थप बढाउने डरले आफ्नो लगानी घटाइरहेका छन् । जापानको हालको ब्याजदर १ प्रतिशत छ र बजारले २५ आधार अंक (०.२५ प्रतिशत) को वृद्धि गरेर १.२५ प्रतिशत पुर्याउने सम्भावना लगभग निश्चित मानेको छ ।
तर, वास्तविक प्रश्न ब्याजदर वृद्धि हुन्छ वा हुँदैन भन्ने नभई ब्याजदर वृद्धिपछि येनको मूल्य कता जान्छ भन्ने हो । येनको मूल्यवृद्धि जारी रह्यो भने यस शृङ्खलाबद्ध बिक्रीको दबाब पनि लम्बिँदै जानेछ ।
यस सम्पूर्ण परिदृश्यलाई मूल्यांकन गर्दा यो मूल्य संकट (भ्यालु क्राइसिस) नभई मुद्रा संकट (करेन्सी क्राइसिस) हो । सुन, सेयर वा क्रिप्टोकरेन्सीको आन्तरिक मूल्यमा कुनै परिवर्तन भएको छैन । ती सम्पत्तिहरू पहिलेजस्तै उत्पादक र मूल्यवान छन् । तर, ती सम्पत्तिहरू खरिद गर्न प्रयोग हुने मुद्राको मूल्य (येन) मा परिवर्तन आएको छ । त्यसले गर्दा ती सम्पत्तिहरूको डलरमा व्यक्त गरिएको मूल्य घटेको हो ।
यसले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक सिद्धान्त सम्झाउँछः सम्पत्तिको मूल्य मुद्राको मूल्यसँग अन्तःसम्बन्धित हुन्छ । मुद्राको मूल्य बढ्दा त्यस मुद्रामा मापन गरिएका सम्पत्तिहरूको मूल्य सामान्यतया घट्छ ।
बजारको दृष्टिकोण परिवर्तनका कारण हुने बिक्री स्थायी हुन्छ तर ऋणको दबाबका कारण हुने बिक्री अस्थायी हुन्छ भन्ने यस संकटको अर्को एउटा पक्ष हो । लगानीकर्ताहरूले कुनै सम्पत्तिको भविष्य खराब हुने आकलन गरेर बेच्छन् भने त्यो बिक्री स्थायी हुन सक्छ किनभने उनीहरू त्यो सम्पत्तिमा फर्किने सम्भावना कम हुन्छ ।
तर, यहाँ बिक्री ऋण चुक्ता गर्न बाध्य भएर भइरहेको हो, सम्पत्तिको गुणस्तरमा कमी आएको कारण होइन । त्यसैले सबै ऋणहरू चुक्ता भइसकेपछि बिक्रीको यो लहर स्वतः रोकिन्छ र सम्पत्तिहरू तिनै स्थानमा रहन्छन् । तिनीहरूको मूल्य केही सस्तो भएको मात्र हुन्छ । यस दृष्टिले हेर्दा यो पतन अस्थायी प्रकृतिको हुने र यो ऋण चुक्ताको प्रक्रिया सकिएपछि बजार पुनः सुधारको बाटोमा अघि बढ्ने भन्न सकिन्छ ।
यस घटनाक्रमले विश्वव्यापी आर्थिक प्रणालीको अन्तःसम्बन्ध कति गहिरो छ भनेर देखाउँछ । जापानको ब्याजदर नीतिमा भएको सानो परिवर्तनले अमेरिकाको सेयर बजार, भारतको सुनको बजार र विश्वव्यापी क्रिप्टोकरेन्सी बजारसम्म असर पार्न सक्छ । यसले वैश्विक लगानीकर्ताहरूलाई एउटा पाठ सिकाउँछः अब लगानी गर्दा सम्पत्तिको मूल्यांकन मात्र नभई विभिन्न देशका मुद्रा नीति र ब्याजदरको अन्तःसम्बन्ध पनि विश्लेषण गर्नु अत्यावश्यक छ ।
यस प्रकारको ‘क्यारी ट्रेड’ रणनीतिले छोटो अवधिमा ठूलो नाफा दिन सक्छ तर मुद्राको मूल्यमा थोरै उतारचढाव आए पनि यसले ठूलो क्षति निम्त्याउन सक्छ भन्ने यस घटनाले पुष्टि गर्छ ।
सेप्टेम्बर १८ को निर्णयपछि के हुन्छ भन्ने अहिल्यै भन्न सकिँदैन तर बजारको प्रारम्भिक संकेतले येनको मूल्यवृद्धि जारी रहेमा विकसित बजारहरूमा थप दबाब पर्न सक्ने देखाउँछ । विशेषगरी, उच्च ऋण लिएर लगानी गर्ने कोषहरू र तीव्र मुद्रा उतारचढावप्रति संवेदनशील क्षेत्रहरू जोखिममा पर्न सक्छन् ।
तर, दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरूका लागि यो अवसर पनि हो । बजारले आत्तिएर बिक्री गरिरहेको बेलामा गुणस्तरीय सम्पत्तिहरू सस्तो मूल्यमा खरिद गर्ने मौका मिल्छ । यो वास्तवमै अस्थायी मुद्रा–प्रेरित संकट हो भने पतनपछिको पुनरुत्थानले ती सस्तो मूल्यमा खरिद गरिएका सम्पत्तिहरूबाट राम्रो प्रतिफल दिन सक्छ ।
यस संकटले जापानी अर्थनीतिको विश्वव्यापी प्रभावलाई पनि उजागर गरेको छ । जापानले धेरै वर्षदेखि नकारात्मक वा शून्य ब्याजदरको नीति अँगाल्दै आएको थियो र यसले विश्वव्यापी तरलता बढाउन मद्दत गरेको थियो । तर, अहिले जापानले पनि मुद्रास्फीति नियन्त्रण र आफ्नो अर्थतन्त्रलाई सामान्य बनाउनका लागि ब्याजदर बढाउने संकेत गरिरहेको छ ।
यो नीतिगत परिवर्तनले विश्वभरि पैसाको प्रवाहमा असर पार्ने निश्चित छ र यसको प्रारम्भिक प्रभाव बजारमा देख्न थालिएको छ । यसले कुनै पनि देशको आर्थिक नीति, विशेषगरी ठूलो अर्थतन्त्र भएका देशको नीति, पूर्ण रूपमा आन्तरिक हुँदैन र यसको प्रभाव सीमा पार गरेर सम्पूर्ण विश्व बजारमा पर्छ भन्ने पाठ सिकाउँछ ।
जापानी येनको बढ्दो मूल्य र त्यसबाट सिर्जित विश्वव्यापी वित्तीय संकटले नेपालजस्तो विकासशील अर्थतन्त्रमा पनि प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा असर पुर्याउने सम्भावना रहेको छ । नेपालको पुँजी बजार विश्व बजारसँग पूर्ण रूपमा एकीकृत छैन तैपनि वैश्विक तरलता संकटले नेपाललाई थुप्रै माध्यमबाट प्रभावित गर्न सक्छ ।
यसले रेमिट्यान्समा असर पार्न सक्छ । खाडी र मलेसियापछि जापान पनि नेपाली कामदारहरूको प्रमुख गन्तव्य मध्ये एक हो । येनको मूल्य बढ्दा जापानमा रहेका नेपालीहरूले पठाउने रेमिट्यान्सको नेपाली रुपैयाँमा मूल्य बढ्न सक्छ र त्यो छोटो अवधिमा सकारात्मक हुन सक्छ ।
तर, बजार पतनले विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी निम्त्यायो भने जापानको अर्थतन्त्र कमजोर भई नेपालीको रोजगारी गुम्न सक्छ । त्यसले दीर्घकालमा रेमिट्यान्स आप्रवाहमा कमी ल्याउनेछ ।
त्यस्तै नेपालको सुन आयातमा प्रभाव पर्न सक्छ । अमेरिकी डलरमा सुनको मूल्य घट्दा नेपाली बजारमा सुनको मूल्यमा समायोजन हुन सक्छ । तर, येनको उतारचढावले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय बजारमा आतंकित अवस्था सिर्जना गरेमा लगानीकर्ताहरू सुरक्षित सम्पत्तिको रूपमा सुनतर्फ आकर्षित हुन सक्छन् र त्यसले गर्दा मूल्य पुनः बढ्न सक्छ । नेपालमा सुनको माग उच्च हुने भएकाले यसले आयात बिल र व्यापार घाटालाई असर पार्छ ।
पर्यटन क्षेत्रमा पनि यसले प्रभाव पार्न सक्छ । जापानी पर्यटकहरूका लागि नेपालको यात्रा खर्च अहिले सस्तो हुन सक्छ किनभने येन बलियो भएपछि उनीहरूको क्रयशक्ति बढ्छ । तर, यो आर्थिक अनिश्चितताले विश्वव्यापी पर्यटन मन्दी निम्त्यायो भने अमेरिका, युरोप लगायत बजारबाट पर्यटक आगमन घट्न सक्छ । त्यसले नेपालको होटल, यातायात र ट्राभल उद्योगलाई नकारात्मक असर पार्छ ।
यसले अन्तर्राष्ट्रिय विकास सहायता र ऋणको लागतमा पनि असर पर्न सक्छ । विश्व बैंक, एडीबीजस्ता संस्थाबाट नेपालले लिने ऋण अमेरिकी डलर वा अन्य प्रमुख मुद्रामा हुने भएकाले विश्वव्यापी मुद्रा बजारको अराजकताले ब्याजदर र ऋणको शर्तलाई असर गर्न सक्छ ।
नेपालको शेयर बजारमा पनि मनोवैज्ञानिक प्रभाव पर्छ । विश्व बजार पतन हुँदा नेप्सेमा पनि असर पार्ने विदेशी लगानीकर्ताको व्यवहार र आन्तरिक लगानीकर्ताको आत्मविश्वासमा कमी आउन सक्छ ।
यसले नेपालको आयात निर्यात क्षेत्रमा पनि प्रभाव पर्न सक्छ । अमेरिकी डलरको तुलनामा येन बलियो हुँदा नेपाल–जापान व्यापारको सन्तुलनमा परिवर्तन आउन सक्छ । तर, नेपालको मुख्य व्यापारिक साझेदार अमेरिका, भारत र चीन रहेकाले प्रत्यक्षभन्दा अप्रत्यक्ष प्रभाव बढी देखिन्छ ।
आगामी दिनमा जापानको केन्द्रीय बैंकले कस्तो निर्णय लिन्छ र त्यसले विश्व बजारमा कस्तो प्रभाव पार्छ, त्यसमै नेपालको असर निर्भर रहनेछ । सुझबुझपूर्ण नीति र सतर्क अनुगमनले यस संकटलाई अवसरमा परिणत गर्न पनि सकिन्छ ।
This article was first published on Clickmandu.