बुधबार (२९ अप्रिलमा) विश्वको आर्थिक परिदृश्य सामान्य चिन्ताको अवस्थाबाट उच्च सतर्कताको अवस्थामा परिणत भएको छ । २४ घण्टाको अवधिमा विश्वका तीन सबैभन्दा प्रभावशाली आर्थिक तथा ऊर्जा संस्थाहरूले ऊर्जाका विषयमा गम्भीर चेतावनी जारी गरेका छन् ।
विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (आईईए), र एस एन्ड पी ग्लोबलले जारी गरेका तथ्यांकहरूले सामूहिक रूपमा गम्भीर वास्तविकतालाई पुष्टि गरेका छन् । अहिले संसारले सामान्य बजार उतारचढावको स्थिति भन्दा पनि हालसम्मकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा र उपभोग्य वस्तुको अवरोधको सामना गरिरहेका छ ।
यी उच्चस्तरीय संस्थाहरूले आफ्नो प्रतिवेदनमा ‘इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो’ र ‘अभूतपूर्व’ जस्ता शब्दहरू प्रयोग गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा विश्वव्यापी बजारले अनुमानभन्दा माथि उठेर सोच्न जरुरी हुन्छ ।
विश्व बैंकले २९ अप्रिलमा जारी गरेको प्रतिवेदन ‘कमोडिटी मार्केट्स आउटलूक’ ले वर्तमान संकटको तथ्यांकीय आधार प्रदान गरेको छ । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार, सन् २०२६ को पहिलो चार महिनामा मात्र ऊर्जाको मूल्य २४ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । ऊर्जाको मूल्यवृद्धि यातायात र उत्पादन क्षेत्रका लागि विनाशकारी त छँदैछ तर कृषि सामग्रीमा विश्व बैंकको तथ्यांकले ठूलो मानवीय संकटको संकेत गरेको छ ।
विश्वव्यापी आपूर्तिको १३ प्रतिशत हिस्सा तत्काल गुमाउनु भनेको बजारका लागि संरचनात्मक पतन बिना सहन असम्भव गणितीय कुरा हो
प्रतिवेदनले रासायनिक मलको समग्र मूल्यमा ३१ प्रतिशत वृद्धि भएको देखाएको छ । यो मुख्यतया युरियाको मूल्यमा भएको ६० प्रतिशतको वृद्धिले गर्दा भएको हो । युरिया विश्वव्यापी नाइट्रोजनमा आधारित मलको मेरुदण्ड हो ।
ऐतिहासिक कृषि अध्ययनहरूले देखाएअनुसार, नाइट्रोजन मलले विश्वव्यापी खाद्य उत्पादनको झण्डै ५० प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ । युरियाको मूल्यमा ६० प्रतिशतको वृद्धिले खाद्यान्न महँगो हुने मात्र नभई यसले सन् २०२६–२०२७ को फसल काट्ने सिजनमा विश्वव्यापी उत्पादनमा ठूलो गिरावट आउने संकेत गर्छ ।
विश्व बैंकको सन्देशमा सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष ‘आधारभूत तुलना’ हो । उसले सन् २०२६ का लागि देखाएको ‘गम्भीर परिदृश्य’ को प्रक्षेपणले तेलको औसत मूल्य ११५ डलर प्रति ब्यारल हुन अनुमान गरेको थियो । तर, आज मात्र ब्रेन्ट क्रुडको कारोबार १२५ डलरमा भइरहेको ओयलप्राइस डट्कमले देखाएको छ।
विश्वव्यापी अर्थव्यवस्थाले विश्व बैंकको सबैभन्दा खराब अवस्थाको पूर्वानुमानलाई पनि उछिनेको यसले संकेत गर्छ । अहिले यो यस्तो क्षेत्रमा प्रवेश गरेको छ जसको पूर्ण मोडल तयार गर्न बाँकी छ । समग्र उपभोग्य वस्तुको मूल्य १६ प्रतिशतले बढेसँगै मुद्रास्फीतिको चाप अब कुनै एक क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई प्रणालीगत भएको छ ।
विश्व बैंकले मूल्यको तथ्यांक उपलब्ध गराउँदा अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (आईईए) को प्रतिवेदन ‘स्पेशल स्टेटमेन्ट अन ग्लोबल ओयल सप्लाई’ परिमाणको तथ्यांक दिएको छ । यसले मूल्य किन बढिरहेको छ भनेर स्पष्ट पार्छ । आईईएका कार्यकारी निर्देशक फातिह बिरोलको भनाइ स्पष्ट छ, ‘हामीले दैनिक १ करोड ३० लाख ब्यारल तेल गुमाइरहेका छौं ।’
यस संख्याको गम्भीरता बुझ्नका लागि ऐतिहासिक उदाहरणहरू हेर्नुपर्छ । सन् १९७३ को विशाल ऊर्जा संकट र सन् १९७९ को अवरोधहरूलाई ऊर्जा महाविपत्तिको मानक मानिन्छ । तर, ती दुवै संकटलाई जोड्दा पनि दैनिक करिब ५० लाख ब्यारलको मात्र क्षति भएको थियो । उता रुस–युक्रेन संघर्षपछि सन् २०२२ मा भएको अवरोधले विश्व बजारबाट करिब ३० लाख ब्यारल हटाएको थियो ।
तर, सन् २०२६ को हर्मुज संकटका कारण १ करोड ३० लाख ब्यारलको क्षति भएको छ र त्यो सन् २०२२ को धक्काभन्दा चार गुणा ठूलो हो । सन् १९७० को दशकको संयुक्त प्रभावभन्दा यो दोब्बर हो । तेलको विश्वव्यापी दैनिक माग सामान्यतया १० करोड ब्यारलको आसपास हुन्छ ।
विश्वव्यापी आपूर्तिको १३ प्रतिशत हिस्सा तत्काल गुमाउनु भनेको बजारका लागि संरचनात्मक पतन बिना सहन असम्भव गणितीय कुरा हो । आईईएको ग्लोबल इनर्जी रिभ्युले उल्लेख गरेअनुसार, साउदी अरब वा यूएईमा यस्तो कुनै अतिरिक्त क्षमता छैन जसले विश्वव्यापी आपूर्तिको यस दोहोरो अंकको क्षतिलाई पूर्ति गर्न सकोस् ।
उता, एस एन्ड पी ग्लोबलका उपाध्यक्ष तथा प्रख्यात ऊर्जा इतिहासकार ड्यानियल येर्गिनले यस स्थितिलाई तेल संकटको रूपमा मात्र नभई समग्र आपूर्ति श्रृंखलाको असफलताको रूपमा चित्रण गरेका छन् । एस एन्ड पी ग्लोबलको ग्लोबल मार्केट इन्टेलिजेन्सले प्रकाशन गरेको प्रतिवेदन ‘द ग्रेट डिसरप्सन: इनर्जी एन्ड मिनरल फ्लोज थ्रु हर्मुज’ का अनुसार, यो अवरोध पेट्रोल पम्पभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ ।
तथ्यांकले भयानक भौगोलिक अवरोधलाई उजागर गरेको छ । येर्गिनका अनुसार, खाडी मुलुकको ८० प्रतिशत तेल र ९० प्रतिशत तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) एसियाली बजारका लागि लक्षित थियो । चीन, जापान र दक्षिण कोरिया जस्ता देशहरू ऊर्जा–सघन उत्पादनका लागि समयमै सामान उपलब्ध गराउने काम (जस्ट–इन–टाइम डेलिभरी) मा निर्भर छन् । उनीहरू अहिले यस धक्काको सबैभन्दा गम्भीर प्रभाव झेलिरहेका छन् ।
विकासोन्मुख देशका किसानहरू पहिले नै १६ प्रतिशतको समग्र मूल्यवृद्धिबाट थिचिएका छन् । उनीहरूले मलको प्रयोग घटाउने सम्भावना छ
एस एन्ड पी ग्लोबलको प्रतिवेदनले हर्मुज जलयोजक तेलको धमनी मात्र नभई रसायन र खनिजको पनि धमनी भएको कुरामा जोड दिएको छ । अवरुद्ध भएका वस्तुहरूको सूचीमा एयरोस्पेस र अटोमोटिभ उद्योगका लागि महत्त्वपूर्ण आल्मुनियम, सेमिकन्डक्टर उत्पादन र मेडिकल एमआरआई मशिनका लागि आवश्यक हिलियम तथा प्लास्टिक, चिकित्सा सामग्री, र उपभोक्ता वस्तुहरूको आधारभूत तत्त्वका रूपमा रहेको पेट्रोकेमिकल्स पनि छन् ।
यी विशिष्ट प्रवाहहरू अवरुद्ध भएपछि सन् २०२६ को संकटले पूर्वी एसियामा रहेको ‘विश्वको कारखाना’ लाई प्रभावकारी रूपमा ठप्प पारेको छ । यी उत्पादन केन्द्रहरूमा कच्चा पदार्थको अभाव हुँदै जाँदा सन् २०२६ को तेस्रो त्रैमासिकसम्ममा आपूर्ति धक्का पश्चिमी उपभोक्ताहरूका लागि वस्तु अभावको धक्कामा परिणत हुनेछ ।
हाल ब्रेन्ट क्रुडको १२५ डलर मूल्य उच्च भए पनि तथ्यांकले यो अझै पनि कृत्रिम रूपमा कम रहेको संकेत दिन्छ । बजारलाई हाल ‘अन–वाटर’ मौज्दातले धानेको छ । अन–वाटर भन्नाले त्यो तेल र ग्यास हो जुन हर्मुज अवरोध आउनुअघि नै ट्यांकर र ट्रान्जिटमा थियो ।
प्रत्येक ऊर्जा प्रणालीको एउटा ट्यांक बटम वा न्यूनतम सञ्चालन सीमा हुन्छ । यो पाइपलाइनमा दबाब कायम राख्न र रिफाइनरीहरू चलाइराख्न आवश्यक पर्ने मौज्दातको स्तर हो । माथि उल्लिखित तीनवटै संस्थाहरूले तय गरेको समयरेखा अनुसार विश्वव्यापी मौज्दात ९ मे देखि ३० मे को बीचमा न्यूनतम सीमामा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
विश्व यो न्यूनतम सीमामा पुगेपछि बजार मूल्य निर्धारणबाट भौतिक राशनिङ (कोटा) तर्फ मोडिनेछ । त्यस विन्दुमा तेलको मूल्य भन्दा पनि त्यसको भौतिक उपलब्धता मुख्य कुरा हुनेछ । जुन महिनासम्म मौज्दात पूर्ति गरिएन भने विश्व बैंकले गरेको वार्षिक औसत ११५ डलरको अनुमान स्थिर युगको पुरानो सम्झना जस्तो मात्र हुनेछ ।
अघिल्ला संकटहरूमा विश्वसँग एउटा सुरक्षाकवच हुन्थ्यो । सन् १९७३ मा उत्तरी सागर र अलास्कामा तेलको खोज गरिएको थियो र संकटलाई विपत्ति बन्नबाट जोगाइएको थियो । सन् २०२२ मा अमेरिकाको संरक्षित रणनीतिक पेट्रोलियमबाट गरिएको ठूलो मात्राको निष्काशनले संकट टारेको थियो । तर, सन् २०२६ मा ती कवचहरू उपलब्ध छैनन् ।
सन् २०२० को दशकको सुरुमा गरिएका हस्तक्षेपहरू पछि धेरै मुलुकका राष्ट्रिय रणनीतिक भण्डारहरू ४० वर्षयताकै न्यून स्तरमा छन् । १ करोड ३० लाख ब्यारलको धक्का सहनका लागि अब कुनै उल्लेख्य बफर बाँकी छैन ।
थप रूपमा, नवीकरणीय ऊर्जातर्फको संक्रमण भइरहेको भए पनि यो अझै पनि विश्वव्यापी आपूर्तिको खाडललाई पूर्ति गर्न सक्ने स्तरमा पुगेको छैन । आईईएका फातिह बिरोलले उल्लेख गरेझैं, यो इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा संकट हो किनभने हाम्रा विकल्पहरू अझै पनि यस स्तरको क्षतिलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्षम छैनन् ।
युरिया र विश्वव्यापी स्थिरता बीचको सम्बन्ध चिन्ताको सबैभन्दा ठूलो विषय हो । विश्व बैंकले उल्लेख गरेको युरियाको मूल्यमा ६० प्रतिशतको वृद्धि खाद्य सुरक्षा संकटको एउटा संकेत हो ।
इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा आपूर्ति धक्का अब भविष्यवाणी मात्र नभई हाम्रो वर्तमान वास्तविकता बनेको कुरालाई तथ्यांकले स्पष्ट पारेको छ
ऊर्जाको मूल्य बढेपछि नाइट्रोजनमा आधारित मल उत्पादन गर्ने लागत (जसले प्राकृतिक ग्यासलाई मुख्य कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोग गर्छ) आकाशिन्छ । विकासोन्मुख देशका किसानहरू पहिले नै १६ प्रतिशतको समग्र मूल्यवृद्धिबाट थिचिएका छन् । उनीहरूले मलको प्रयोग घटाउने सम्भावना छ ।
यस अवस्थामा बालीको उत्पादन घट्छ । त्यसपछि खानेकुराका लागि हारालुछ हुने र राजनीतिक अस्थिरता निम्तिने सम्भावना छ । त्यसैले, सन् २०२६ को ऊर्जा संकट वास्तवमा निकट भविष्यको सामाजिक स्थिरताको संकट हो ।
यसरी २९ अप्रिल मा विश्व बैंक, आईईए, र एस एन्ड पी ग्लोबलबाट एकैसाथ आएका चेतावनीहरूलाई गम्भीरताका साथ हेरिनुपर्छ किनकि यिनीहरू बढाइचढाइ कुरा गर्ने अनुत्तरदायी संस्था होइनन् । यी तथ्यांकमा आधारित कुरा गर्ने संस्थाहरू हुन् र यिनीहरूले बजारको स्थिरतालाई प्राथमिकता दिन्छन् ।
उनीहरूको पूर्वानुमानले महाविपत्तिको संकेत गरेको छ । ९ देखि ३० मे को मौज्दात प्रक्षेपण सत्य साबित भयो भने विश्व आर्थिक संकटबाट भौतिक संकटतर्फ धकेलिनेछ । लगानीकर्ता, सरकार र नागरिकहरूले यी प्रतिवेदनहरूलाई विश्वव्यापी अर्थव्यवस्थाको आधारभूत पुनर्गठन हुनुअघिको अन्तिम चेतावनीको रूपमा लिनुपर्छ ।
इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा आपूर्ति धक्का अब भविष्यवाणी मात्र नभई हाम्रो वर्तमान वास्तविकता बनेको कुरालाई तथ्यांकले स्पष्ट पारेको छ ।
This article was first published on Clickmandu.