बेलायतमा औद्योगिक क्रान्ति सफल भएपछि सन् १८६५ मा बेलायती अर्थशास्त्री विलियम स्ट्यान्ली जेभन्सले त्यसको विषयमा एउटा रोचक कुरा पत्ता लगाए ।
कोइलाबाट चल्ने इन्जिनहरू थप दक्ष हुँदै जाँदा बेलायतमा कोइलाको खपत नघटेको, उल्टो आकाशिँदै गएको उनको अध्ययनमा देखियो । अझ राम्रो प्रविधि विकसित हुँदै जाँदा कोइलालाई धेरै कामहरूका लागि बढी उपयोगी बनायो । त्यसले पहिलो विशाल विभाजन (ग्रेट डाइभर्जेन्स) लाई प्रेरित गरी औद्योगिक राष्ट्रहरूलाई विश्वको बाँकी भागभन्दा धेरै अगाडि बढायो ।
जनवरी २०२६ मा आइपुग्दा अमेरिकाको द काउन्सिल अफ इकोनोमिक एड्भाइजर्स (सीईए) ले महत्त्वपूर्ण प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ ।
‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स एन्ड द ग्रेट डाइभर्जेन्स’ शीर्षकको २७ पृष्ठ लामो प्रतिवेदनले संसार अहिले दोस्रो ठूलो विभाजनको सँघारमा उभिएको संकेत गरेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) अब सिलिकन भ्यालीको लहर मात्र नभई विश्वव्यापी व्यवस्थामा आएको आधारभूत परिवर्तन भएको प्रतिवेदनले तर्क गरेको छ । पुँजी, कम्प्युटिङ र ऊर्जाको ठूलो केन्द्रीकरणबाट निर्देशित यस परिवर्तनको नेतृत्व अमेरिकाले गरिरहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ ।
सीईएको प्रतिवेदनले एआईलाई वाष्प इन्जिन वा विद्युत् जस्तै परिवर्तनकारी प्रविधिका रूपमा चित्रण गरेको छ । तर, १९ औं शताब्दीको औद्योगिक क्रान्तिको गति सुस्त थियो भने एआई क्रान्ति तीव्रतम गतिमा अगाडि बढिरहेको छ ।
सन् २०२५ को पहिलो ६ महिनामा मात्रै एआईसँग सम्बन्धित लगानीले अमेरिकाको जीडीपीलाई वार्षिक १.३ प्रतिशतको दरले बढाएको सीईएको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ
प्रतिवेदनका अनुसार, कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) मा एआईको प्रभाव आश्चर्यजनक हुन सक्छ । अर्थशास्त्रतर्फका नोबेल पुरस्कार विजेता डेरोन एसेमोग्लुले ‘द सिम्पल म्याक्रोइकोनोमिक्स अफ एआई’ शीर्षकको अनुसन्धानमा एआईले १० वर्षमा ०.९ प्रतिशतदेखि १.६ प्रतिशतसम्मको सामान्य वृद्धि गर्ने अनुमान गरेका छन् । तर, अल्डासोरो तथा अन्य तीन अनुसन्धाताहरूले सन् २०२४ मा गरेको अध्ययन ‘दी इम्प्याक्ट अफ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स अन आउटपुट एन्ड इन्फ्लेशन’ मा एआईले जीडीपीलाई ४५ प्रतिशतसम्म बढाउन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
सन् २०२५ को पहिलो ६ महिनामा मात्रै एआईसँग सम्बन्धित लगानीले अमेरिकाको जीडीपीलाई वार्षिक १.३ प्रतिशतको दरले बढाएको सीईएको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ । यो सन् १८०० को दशकमा रेलमार्गको विस्तारको समयमा देखिएको लगानीको स्तरसँग मिल्दोजुल्दो छ ।
यो वृद्धि कुल कारक उत्पादकत्व (टोटल फ्याक्टर प्रोडक्टिभिटी – टीएफपी) का कारण सम्भव भएको हो । यो भनेको कुनै एक अर्थतन्त्रले श्रम र पुँजीलाई उत्पादनमा बदल्ने दक्षता हो । अमेरिका जस्तो पुँजी मौज्दात पहिलेदेखि नै उच्च रहेको धनी देशका लागि एआई जीवनस्तर बढाउने प्राथमिक कारण बनेको छ ।
एआई भविष्यमा मानवले गर्ने सबै कार्यहरू गर्न सक्षम हुने गरी आर्टिफिसियल जनरल इन्टेलिजेन्स (एजीआई) को चरणमा पुग्यो भने आर्थिक वृद्धि दर प्रतिवर्ष ४५ प्रतिशतसम्म पुग्न सक्ने प्रतिवेदनले प्रक्षेपण गरेको छ ।
प्रतिवेदनको सबैभन्दा उल्लेखनीय तथ्यांक अमेरिका र विश्वका बाँकी देशहरू, अझ विशेषगरी उसको मुख्य प्रतिद्वन्द्वी चीन, बीच बढ्दो खाडलको बारेमा केन्द्रित छ । पछिल्ला २५ वर्षहरूमा विशाल सम्मिलन (ग्रेट कन्भर्जेन्स) को अवस्था थियो । त्यसअन्तर्गत विकासशील राष्ट्रहरूले पश्चिमलाई पछ्याइरहेका थिए । तर, एआईले त्यस प्रवृत्तिलाई उल्ट्याउँदैछ ।
अमेरिकाका लागि एआई प्रतिस्पर्धा अब राष्ट्रिय सिद्धान्तको विषय बनेको छ । प्रतिवेदनमा राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको घोषणालाई उद्धृत गरिएको छ, ‘अमेरिका त्यो देश हो जसले एआईको दौड सुरु गर्यो … अमेरिकाले नै यो दौड जित्नेछ ।’
अमेरिकाले यो प्रतिस्पर्धा जित्नका लागि के गरिरहेको छ भनी प्रतिवेदनले तथ्यांकहरू प्रस्तुत गरेको छ । त्यसमा तीनवटा कुरालाई ध्यान दिइएको छ।
पहिलो, लगानीको ठूलो अन्तर । सन् २०२४ मा अमेरिकाको निजी क्षेत्रले एआईमा गरेको लगानी ९४ अर्ब डलर पुगेको थियो । यसको विपरीत चीनमा निजी क्षेत्रको लगानी ९ अर्ब डलर मात्र थियो । विश्वव्यापी रूपमा जेनेरेटिभ एआई स्टार्टअपहरूमा हुने सबै भेन्चर फन्डिङको लगभग ७५ प्रतिशत हिस्सा अमेरिकाको छ ।
दोस्रो, कम्प्युटिङ एकाधिकार । सन् २०२५ को मे महिनासम्म विश्वको एआई कम्प्युटिङ क्षमताको लगभग ७४ प्रतिशत अमेरिकामा छ । लगभग सबै चिनियाँ एआई मोडेलहरू अमेरिकी मूलका हार्डवेयरमा प्रशिक्षित छन्।
तेस्रो, कार्यक्षमताको भिन्नता । एआई सेक्टरमा चीन र युरोपेली संघ महत्त्वपूर्ण खेलाडी भए पनि फ्रन्टियर मोडल अर्थात् सबैभन्दा सक्षम एआई प्रणालीहरूमा अमेरिकीको नै बाहुल्य छ । सन् २०२४ मा अमेरिका १५४ वटा ठूला एआई प्रणालीका साथ अग्रपंक्तिमा थियो । त्यो विश्वको कुल संख्याको लगभग आधा हो ।
यस अग्रतालाई अझ बलियो बनाउन प्रतिवेदनले प्याक्स सिलिका अर्थात् एआई आपूर्ति शृंखलामा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीको विवरण दिएको छ । त्यसले अमेरिकालाई जापान जस्ता सेमीकन्डक्टर क्षेत्रको हस्ती र डेटा सेन्टरमा लगानी गर्ने कतार जस्ता ठूला लगानीकर्ताहरूसँग जोड्छ । यो गठबन्धन बाँकी जी७ देशहरूको तुलनामा दोब्बर छिटो बढिरहेको छ र यसले प्रतिस्पर्धीहरूलाई बाहिर राख्दै भविष्यका निर्माण संरचनाहरू सुरक्षित गरिरहेको छ ।
अमेरिका र अन्य मुलुकहरूबीचको अन्तर किन फराकिलो हुँदैछ ? प्रतिवेदनले यसका लागि स्केलिङ कानुनको प्रभावलाई औंल्याएको छ । एआई विकासकर्ता (डेभलपर) हरूले जति धेरै प्यारामिटर, डेटा र कम्प्युट (प्रशोधन शक्ति) थप्छन्, एआईको कार्यक्षमता त्यही अनुपातमा बढ्छ । सन् २०१२ देखि कम्प्युटर मोडलहरूको प्रशिक्षणमा खर्च हुने कम्प्युटिङको मात्रा १ अर्ब गुणाले बढेको छ ।
सन् २०२५ को जुलाई महिनामा सार्वजनिक गरिएको ग्रोक ४ जस्तो फ्रन्टियर मोडललाई तालिम दिन अहिले करिब ४९ करोड डलर खर्च हुन्छ । यस बढ्दो लागतले सिर्जना गरेको प्रवेश अवरोधलाई सबैभन्दा धनी राष्ट्र र निगमहरूले मात्र पार गर्न सक्छन्।
यसबाहेक, प्रतिवेदनले राष्ट्रिय सुरक्षाको नयाँ स्तम्भ अर्थात् ऊर्जा प्रभुत्वलाई जोड दिएको छ । जेनेरेटिभ एआई डेटा सेन्टरहरूले अत्यधिक बिजुली खपत गर्छन् । सन् २०२३ मा अमेरिकाको कुल बिजुली माग ४ प्रतिशत थियो भने त्यो सन् २०२८ सम्ममा बढेर १२ प्रतिशतसम्म पुग्ने अनुमान गरिएको छ ।
ट्रम्प प्रशासनले त्यसलाई विचार गरेर ऊर्जा ग्रिडको व्यापक निर्माण गर्न खोजेको छ । त्यसमा उन्नत आणविक विकासलाई समर्थन गर्ने र जीवाश्म इन्धनका लागि संघीय लिज प्रक्रिया पुनः सुरु गर्ने कुराहरू पर्छन् । यसपछाडिको तर्क सरल छ । जुन देशमा सस्तो र प्रचुर मात्रामा बिजुली हुन्छ, त्यहाँ नै सबैभन्दा शक्तिशाली एआई हुनेछ ।
एआई क्षेत्रमा आफ्नो अग्रता कायम राख्न अमेरिकाको रणनीतिलाई दुईवटा मुख्य कार्यहरूमा संहिताबद्ध गरिएको छ
एआईले ठूलो बेरोजगारी निम्त्याउने डरलाई प्रतिवेदनले सम्बोधन गरेको छ । सीईएले जेभन्सको विरोधाभासलाई आधार मानेर आशावादी दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ । जसरी औद्योगिक क्रान्तिको समयमा बढी दक्ष कोइला इन्जिनले धेर कोइलाको प्रयोग निम्त्यायो, त्यसैगरी एआईमार्फत बढी दक्ष श्रमको आवश्यकताले कामदारहरूको धेर माग निम्त्याउन सक्छ ।
प्रतिवेदनले रेडियोलोजिस्टहरूलाई मुख्य उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । कुनै समय एआईले विस्थापित गर्ने भनी भविष्यवाणी गरिएको रेडियोलोजिस्टहरूको रोजगारी दर अहिले ऐतिहासिक रूपमा उच्च छ किनभने एआईले उनीहरूलाई धेरै केसहरूको प्रोसेसिङ गर्नका लागि अनुमति दिन्छ । त्यसले सेवालाई अझ मूल्यवान र व्यापक रूपमा प्रयोग गर्न मिल्ने बनाउँछ।
ग्राहक सेवा र आधारभूत कोडिङ जस्ता कतिपय क्षेत्रमा सुरुवाती रोजगारीमा गिरावट देखिएको भए पनि वर्तमान कामदारहरू ६० प्रतिशत त्यस्ता कामहरूमा खटिएका छन् जुन सन् १९४० मा अस्तित्वमै थिएनन् भनी प्रतिवेदनले तर्क गर्छ । एआईले यस प्रवृत्तिलाई जारी राख्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसले एआई प्रम्प्ट इन्जिनियर वा सिन्थेटिक डेटा क्युरेटर जस्ता नयाँ पेशाहरू सिर्जना गर्नेछ ।
एआई क्षेत्रमा आफ्नो अग्रता कायम राख्न अमेरिकाको रणनीतिलाई दुईवटा मुख्य कार्यहरूमा संहिताबद्ध गरिएको छ । ती हुन्, जुलाई २०२५ मा जारी गरिएको वन बिग ब्यूटीफुल बिल (ओबी३) एक्ट र २०२५ एआई एक्सन प्लान ।
ओबी३ एक्टले सूचना प्रविधि पूर्वाधार र डेटा सेन्टरहरूका लागि शतप्रतिशत बोनस मूल्यह्रास (डिप्रिसिएशन) प्रदान गर्छ जसले लगानीमा ७ देखि १० प्रतिशत वृद्धिका लागि प्रोत्साहन दिन्छ । यसैबीच, एआई कार्य योजना विनियमन (डिरेगुलेशन) मा केन्द्रित छ । त्यसले डेटा सेन्टरहरूलाई सरकारी अनुमति दिने समयावधिलाई घटाउँछ ।
त्यसका साथै एआई मोडलहरू वस्तुनिष्ठ र माथिल्लो स्तरको वैचारिक पूर्वाग्रहबाट मुक्त रहने कुरालाई सुनिश्चित गर्छ । एआईलाई सफ्टवेयर उद्योग मात्र नभई महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार परियोजनाको रूपमा व्यवहार गरेर अमेरिकाले आफूलाई विश्वको डेटा सेन्टरका रूपमा स्थापित गर्दैछ ।
विश्व अब समान नरहेको सीईएको प्रतिवेदनले स्पष्ट पारेको छ । एआईले विभिन्न तहमा विभाजित विश्वव्यापी मर्यादाक्रम सिर्जना गरिरहेको छ । यसको माथिल्लो तहमा अमेरिका छ र उसले आफ्नो विशाल पुँजी, ऊर्जा भण्डार तथा प्याक्स सिलिका गठबन्धनको उपयोग गरेर कुल कारक उत्पादकत्वको नयाँ स्तर हासिल गरिरहेको छ ।
नेपालले द्रुत गतिमा ल्यान्डलाइनलाई छाडेर मोबाइल फोन अपनाए जस्तै केन्द्रीकृत औद्योगिकीकरणलाई छाडेर वितरित एआई अपनाउन सक्छ
यो विशाल विभाजन इतिहासको संयोग मात्र नभई ठोस नीतिको परिणाम हो । जुन मुलुकहरूले एआई क्रान्ति र त्यसका लागि आवश्यक व्यापक पूर्वाधारलाई अँगाल्छन्, तिनीहरूको जीडीपी र वास्तविक ज्याला आकाशिनेछ भनी प्रतिवेदनले निष्कर्ष निकालेको छ । यसमा जो पछि पर्छन्, तिनीहरू सिलिकन र सफ्टवेयरद्वारा शासित संसारमा सानो भूमिकामा मात्र सीमित हुने जोखिममा छन् ।
नेपालले एआई क्रान्तिबाट कसरी फाइदा लिन सक्छ ?
नेपाल जस्तो विकासशील राष्ट्रका लागि दोस्रो विशाल विभाजन चुनौती र अवसर दुवै हो । नेपालले कम्प्युटिङ दौडमा प्रतिस्पर्धा गर्न वा अर्बौं डलरको फ्रन्टियर मोडलहरू निर्माण गर्न नसके पनि विश्वव्यापी एआई अर्थतन्त्रमा सहभागी हुन रणनीतिक रूपमा पहल गर्न सक्छ ।
सीईएको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेअनुसार, एआईले रिमोट वर्क अर्थात् टाढाबाट गरिने कामको दक्षता बढाउँछ । नेपालका सफ्टवेयर इन्जिनियर र अंग्रेजी जान्ने युवाहरूले आधारभूत आउटसोर्सिङभन्दा माथि उठेर एआईद्वारा सक्षम बनाइएका सेवाहरूमा ध्यान दिन सक्छन् । यसमा डेटा लेबलिङ, मानव प्रतिक्रियाबाट सिक्ने मशिन लर्निङ र नेपालका विविध भाषाहरूका लागि एआई मोडलहरूलाई परिष्कृत गर्ने कामहरू समावेश छन् । ह्युमन–इन–द–लूप एआई प्रशिक्षणको हब बनेर नेपालले उल्लेख्य मात्रामा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्छ ।
नेपालले द्रुत गतिमा ल्यान्डलाइनलाई छाडेर मोबाइल फोन अपनाए जस्तै केन्द्रीकृत औद्योगिकीकरणलाई छाडेर वितरित एआई अपनाउन सक्छ । खुला स्रोत मोडलहरू (जस्तै, मेटाको लामा) उपयोग गरेर नेपालले कृषिमा बाली रोग पत्ता लगाउन र पर्यटनमा बहुभाषिक पर्यटक अनुभवहरू प्रदान गर्न एआई परिचालन गर्न सक्छ ।
त्यसबाहेक सरकारले शिक्षालाई परिमार्जन गर्दै एआई साक्षरतामा जोड दिनुपर्छ । नेपालले आफ्नो उत्पादकत्व बढाउनका लागि एआई प्रयोग गर्न सक्ने जनशक्ति तयार गरेमा भौगोलिक अवस्थाले दिलाइरहेका कठिनाइहरूबाट पार पाउन सक्छ । एआई–फर्स्ट स्टार्टअपहरूलाई करछुट दिएर तथा प्रचुर जलविद्युतलाई साना र हरित डेटा सेन्टरहरूका लागि उपयोग गरेर नेपालले नयाँ डिजिटल व्यवस्थामा आफ्नो स्थान सुरक्षित एवं दिगो बनाउन सक्छ ।
This article was first published on Clickmandu.