भारतको तक्षशिला जियोस्पेसियल बुलेटिनमा प्रकाशित भू–उपग्रहीय अध्ययन प्रतिवेदनले तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र अन्तर्गत सिगात्से नजिकै चिनियाँ जनमुक्ति सेना (पीएलए) द्वारा विकसित गरिएको अत्याधुनिक फायरिङ रेन्ज र दुई विशाल संकेत गुप्तचरी (सिगइन्ट) संरचनाको विस्तृत प्राविधिक तथा रणनीतिक खाका प्रस्तुत गरेको छ ।
प्रतिवेदनले सार्वजनिक डोमेनमा उपलब्ध उच्च–रिजोल्युसनका उपग्रहीय तस्बिरहरूलाई कालक्रमानुसार विश्लेषण गर्दै सन् २०१६ यता उक्त क्षेत्रको भू–बनोटमा आएको आमूल परिवर्तनलाई उजागर गरेको छ ।
रणनीतिक दृष्टिकोणबाट अत्यन्त संवेदनशील मानिने दोक्लम पठारबाट करिब दुई सय किलोमिटर, भारतको सिक्किमसँग जोडिएको सीमाबाट एक सय पचास किलोमिटर र सिगात्से नागरिक तथा सैनिक दोहोरो–उपयोग विमानस्थलबाट मात्र तीस किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित यो संरचना चिनियाँ रणनीतिक तथा सैन्य तयारीको एक प्रस्ट प्रमाण हो ।
प्रतिवेदनले परम्परागत भू–सतहको हतियार परीक्षण स्थल मात्र नभई आधुनिक बहु–क्षेत्रीय युद्धकलामा निर्णायक भूमिका खेल्ने इलेक्ट्रोनिक तथा संकेत गुप्तचरी संयन्त्रको संयुक्त सञ्चालनलाई रेखांकित गरेको छ । यसले समग्र दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सुरक्षा सन्तुलन, विशेषगरी भारतको रणनीतिक स्वार्थ, माथि गम्भीर चुनौती खडा गरेको देखिन्छ ।
भौगोलिक अवस्थितिका आधारमा यो फायरिङ रेन्ज २९ डिग्री २२ मिनेट १७ सेकेन्ड उत्तरी अक्षांश र ८८ डिग्री ५७ मिनेट ३२ सेकेन्ड पूर्वी देशान्तरमा यार्लुङ साङ्पो नदीको बाढी प्रभावित बगर क्षेत्रमा अवस्थित छ । यसको उत्तरमा केवल चार सय मिटरको दूरीमा राजमार्ग जी–३४९ र पूर्वतर्फ बाह्र किलोमिटरमा राजमार्ग जी–५६२ रहेकाले यसले उत्कृष्ट सडक सञ्जाल र द्रुत बन्दोबस्ती आपूर्ति सुविधा प्राप्त गरेको छ ।
समुद्री सतहबाट तीन हजार आठ सय पचास मिटरको उचाइमा रहेको यो स्थल उच्च हिमाली वातावरणमा हतियार प्रणालीहरूको परीक्षण र पुनः प्रमाणीकरण (क्यालिब्रेसन) का लागि प्राविधिक रूपमा अत्यन्त उपयुक्त मानिन्छ । उच्च उचाइको पातलो वायुमण्डलले क्षेप्यास्त्र तथा तोपखानाबाट प्रहार हुने अस्त्रहरूको उडान मार्ग (ब्यालिस्टिक ट्रयाजेक्ट्री) र गुरुत्वाकर्षण प्रतिरोधमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्छ ।
तसर्थ, कम अक्सिजन, अत्यधिक चिसो र न्यून वायुमण्डलीय चापमा नयाँ र पुराना हतियारहरूको अचुकता प्रमाणीकरण गर्न यस्तो उचाइमा प्रत्यक्ष अभ्यास अनिवार्य हुन्छ जसलाई चिनियाँ सेनाले आफ्ना लडाकु विमान, मानवरहित ड्रोन तथा लामो दूरीका रकेट प्रणालीहरूको परीक्षणका लागि भरपुर उपयोग गरेको देखिन्छ ।
सन् २०१६ अघिसम्म बालुवाका ढिस्का, सुकेका खोला र कच्ची ट्रयाकहरू मात्र रहेको यो भूगोल सन् २०१६ को मध्यदेखि नाटकीय रूपमा रूपान्तरित हुन थालेको थियो । प्रारम्भिक चरणमा दुई सय गुणा पचास मिटरको सानो कंक्रिट धावनमार्ग र पश्चिमी किनारमा कृत्रिम नहर निर्माणबाट सुरु भएको यस संरचनाले सन् २०१७ को दोक्लम गतिरोधपछि तीव्र गति लियो ।
दोक्लम विवादताका करिब ३.१३ वर्ग किलोमिटरमा सीमित रहेको यो दायरा सन् २०२१ सम्म आइपुग्दा पाँच वर्ग किलोमिटरमा विस्तारित भयो । सन् २०२४ सम्म आइपुग्दा यस स्थलमा बहु–आयामिक लक्ष्य सिमुलेसन संरचनाहरू, बख्तरबन्द गाडीका नमुनाहरू, तोपखानाका प्रतिकृतिहरू, स्थायी बंकरहरू र भूमिगत संरचनाहरू निर्माण गरिएका छन् ।
यसले के पुष्टि गर्छ भने दोक्लमको कूटनीतिक तथा सैन्य तनावपछि बेइजिङले हिमालय क्षेत्रमा आफ्नो अग्रगामी मोर्चालाई अस्थायी तैनाथीबाट स्थायी र उच्चस्तरीय तयारीको पूर्वाधारमा परिणत गर्ने दीर्घकालीन रणनीति अख्तियार गरेको छ ।
फायरिङ रेन्जभित्र निर्मित लक्ष्य संरचनाहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दा चिनियाँ सेनाले अत्यन्त व्यवस्थित ढंगले आधुनिक युद्ध परिदृश्यको नक्कल गरेको पाइन्छ । कंक्रिटको सानो धावनमार्गमा राखिएका सु–३० सिरिजका डमी लडाकु विमानहरू समयक्रममा क्षतिग्रस्त हुनु र पुनः नयाँ संरचनाहरू थपिनुले यहाँ नियमित रूपमा हावाबाट जमिनमा प्रहार गर्ने अस्त्रहरूको प्रत्यक्ष अभ्यास भइरहेको स्पष्ट पार्छ ।
यसबाहेक तेह्र सय मिटर लामो र पचास मिटर चौडा समतल धावनमार्गमा पच्चीस–पच्चीस वटा ठाडो पिलरका पाँच–पाँचवटा समूहहरू पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण दिशामा समानान्तर रूपमा खडा गरिएका छन् ।
यी पिलरहरू सम्भवतः रेडार परावर्तन मापन, लेजर गाइडेड हतियारहरूको सेन्सर परीक्षण वा उडान मार्गको अवरोध सिमुलेसनका लागि प्रयोग हुने गर्छन् । विभिन्न आकारका गोलाकार लक्ष्य चिह्नहरू, जसमा १५ मिटर, ५० मिटर र १०० मिटर अर्धव्यास भएका केन्द्रित वृत्तहरू समावेश छन्, तिनमा नियमित अन्तरालमा बमवर्षक प्रभावबाट बनेका खाल्डाहरू पुरिने र पुनः चिह्नित गरिने प्रक्रियाले यो स्थल निरन्तर प्रत्यक्ष गोलाबारीको परीक्षण मैदान रहेको पुष्टि गर्छ ।
यस अनुसन्धान प्रतिवेदनको सबैभन्दा रहस्यमय र प्राविधिक रूपमा घोत्लिनुपर्ने पक्ष फायरिङ रेन्जसम्म पुर्याइएको ३५ किलोमिटर लामो कृत्रिम जल नहर हो । सेकुई भन्ने स्थानबाट यार्लुङ साङ्पो नदीको मूल प्रवाहलाई मोडेर पहाडभित्र सुरुङ खन्दै, ब्यारेज र सुक्खा नदीहरू पार गराउँदै यो तीन मिटर चौडा नहर सिधै फायरिङ रेन्जमा ल्याएर टुंग्याइएको छ ।
छेउमै बगिरहेको नदीबाट पम्पिङ प्रविधिमार्फत पानी तान्न सकिने सहज विकल्प हुँदाहुँदै यति ठूलो इन्जिनियरिङ र वित्तीय लागत लगाएर टाढाबाट गुरुत्वाकर्षण प्रवाहमा आधारित नहर निर्माण गर्नु पछाडिका सामरिक कारणहरू निकै गम्भीर हुन सक्छन् । यो पानी हतियार परीक्षणका क्रममा उत्पन्न हुने अत्यधिक तापक्रम नियन्त्रण, क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपण प्याडहरूको चिसोपन कायम राख्न, लेजर तथा अप्टिकल ट्रयाकिङलाई धुलोमुक्त राख्न, अथवा सम्भावित रासायनिक तथा जैविक अनुसन्धानका लागि शुद्ध हिमाली पानीको निरन्तर आपूर्ति सुनिश्चित गर्न बनाइएको हुन सक्ने अनुमानलाई बल मिल्छ जसको वास्तविक उद्देश्य अझै रहस्यको गर्भमा छ ।
फायरिङ रेन्जको सञ्चालन र अवलोकनका लागि चार हजार पच्चीस मिटरको उचाइमा स्थापित अनुगमन स्टेसनले यस संरचनाको कमान्ड एन्ड कन्ट्रोल प्रणालीलाई स्पष्ट पार्छ । राजमार्गको छेउमा र फायरिङ रेन्जभन्दा करिब दुई सय मिटर माथि अवस्थित यो स्टेसनबाट सम्पूर्ण अभ्यास स्थलको प्रत्यक्ष ‘लाइन अफ साइट’ दृष्टि प्राप्त हुन्छ ।
प्रतिवेदनमा प्रस्तुत भ्युसेड भौगोलिक विश्लेषणले उक्त उच्च विन्दुबाट सम्पूर्ण फायरिङ क्षेत्रको निर्बाध निगरानी गर्न सकिने देखाएको छ । एन्टेना, उच्च गतिको सञ्चार सञ्जाल र अत्याधुनिक अप्टिकल तथा इलेक्ट्रोनिक सेन्सरहरू जडित यो स्टेसनले हतियारहरूको प्रहार सटीकता, विस्फोटक प्रभाव र सेन्सर डेटा संकलन गर्न कमान्ड सेन्टरको भूमिका निर्वाह गर्छ ।
भू–उपग्रहीय संकेत उत्सर्जनको अध्ययन गर्दा यो फायरिङ रेन्ज वर्षैभरि समान रूपमा सक्रिय नरहेर विशेष गरी मे देखि अगस्ट महिनासम्म र अझ मुख्यतया अगस्टमा अत्यधिक सक्रिय हुने गरेको पाइएको छ । यसले के देखाउँछ भने पीएलएले तिब्बतको अनुकूल मौसमी समय, जब हिउँ पग्लिन्छ र सैन्य परिचालन सहज हुन्छ, त्यस बेला आफ्ना रणनीतिक अभ्यासहरूलाई उत्कर्षमा पुर्याउने गर्छ ।
फायरिङ रेन्जभन्दा पनि यस अध्ययनले उजागर गरेको अर्को संवेदनशील पक्ष भनेको यसै क्षेत्रको केही किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित दुईवटा विशाल संकेत गुप्तचरी (सिगइन्ट) केन्द्रहरू हुन् । साइट ‘ए’ को रूपमा वर्गीकृत पहिलो संरचना एक सय अस्सी मिटर अर्धव्यास र एघार सय चौतीस मिटर परिधि भएको एक विशाल गोलाकार एन्टेना प्रणाली हो ।
यसको भौतिक बनावट शीतयुद्धकालीन ‘सर्कुलरली डिस्पोज्ड एन्टेना एरे’ (सीडीएए) अथवा ‘हाइ–फ्रिक्वेन्सी डिरेक्सन फाइन्डिङ’ (एचएफडीएफ) प्रणालीसँग हुबहु मिल्दोजुल्दो छ । यसमा केन्द्रबाट पचास मिटर र एक सय सत्तरी मिटरको दूरीमा रहेका दुईवटा गोलाकार घेराहरूमा चालीस–चालीसवटा एन्टेनाहरू समानान्तर रूपमा जडान गरिएका छन् ।
आयोनोस्फियरबाट परावर्तित भएर आउने ३ देखि ३० मेगाहर्जका उच्च–आवृत्ति रेडियो तरंगहरूलाई हजारौं किलोमिटर टाढाबाट समात्न र तिनको दिशा पत्ता लगाउन यो प्रणाली अद्वितीय मानिन्छ । हालै क्युबामा अमेरिकाको जासुसी गर्न चीनले यस्तै संरचना बनाएको सन्दर्भमा सिगात्सेमा यो प्रविधिको पुनरुत्थानले चीनले आधुनिक उपग्रह सञ्चारका साथै परम्परागत उच्च–आवृत्ति रेडियो जासुसीलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाएको पुष्टि गर्छ ।
त्यसैगरी, साइट ‘बी’ को रूपमा पहिचान गरिएको अर्को संरचना साइट ‘ए’ बाट मात्र १.३ किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित अर्ध–गोलाकार एन्टेना एरे हो । यसमा नियन्त्रण केन्द्र भवनबाट दक्षिणतर्फ पंखाको आकारमा फैलिएका तीनवटा अर्ध–वृत्ताकार घेराहरूमा क्रमशः ९, १८ र ३३ गरी करिब ६० वटा लामा एन्टेनाहरू जडान गरिएका छन् ।
यो संरचना सम्भवतः १ किलोहर्जदेखि १ मेगाहर्जसम्मको ‘भेरी लो फ्रिक्वेन्सी’ (भीएलएफ) अथवा न्यून–आवृत्ति संकेत संकलन र सञ्चारका लागि निर्माण गरिएको हो । भीएलएफ तरंगहरू जमिन र पानीको गहिराइसम्म छिर्न सक्ने क्षमताका हुन्छन् जसको प्राथमिक प्रयोग पनडुब्बीहरूसँग लामो दूरीको सञ्चार गर्न वा समुद्री गतिविधिको निगरानी गर्न गरिन्छ ।
यो एन्टेना शृंखलाको दिशा सिधै दक्षिण अर्थात् भारत, बंगालको खाडी र हिन्द महासागरतर्फ लक्षित हुनुले यसको सामरिक अभिप्राय प्रस्ट पार्छ । यसको अर्थ, चिनियाँ सेनाले तिब्बतको पठारबाटै भारतीय भूभागका सैन्य सञ्चार, वायुसेनाका फ्रिक्वेन्सी र हिन्द महासागरमा तैनाथ भारतीय तथा मित्रराष्ट्रका जलसैनिक गतिविधिहरूको संकेत गुप्तचरी गर्ने स्थायी क्षमता हासिल गरेको छ ।
यी दुई संवेदनशील संरचनाहरूको मध्यभागमा रहेको डलोङ्डा गाउँको क्रमिक रूपान्तरणले चिनियाँ ‘नागरिक–सैन्य संलयन’ (सिभिल–मिलिट्री फ्युजन) को व्यावहारिक पाटोलाई उजागर गरेको छ । सन् २०१८ मा सामान्य भण्डारण केन्द्रका रूपमा सुरु भएको यो गाउँ हाल एक पूर्ण सैन्य कम्प्लेक्समा परिणत भइसकेको छ ।
यसले के संकेत गर्छ भने पीएलएले रणनीतिक संरचनाहरूको सुरक्षार्थ स्थानीय बस्ती र भूगोललाई रणनीतिक बन्दोबस्ती, सुरक्षा घेरा र प्राविधिक जनशक्तिको आवासका लागि एकीकृत रूपमा विकास गरिरहेको छ । सिगात्से विमानस्थल, जहाँ लडाकु विमान र ड्रोनहरूको बाक्लो उपस्थिति रहन्छ, त्यसको नजिकै यस्ता जटिल हतियार परीक्षण केन्द्र र जासुसी पूर्वाधार खडा हुनुले पीएलए वेस्टर्न थिएटर कमान्डको परिचालन क्षमता उच्च स्तरमा पुगेको देखाउँछ ।
भूराजनीतिक दृष्टिकोणबाट यो सैन्य विकासले भारतका लागि गम्भीर सामरिक चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ । यो सम्पूर्ण पूर्वाधार भारतको अत्यन्त संवेदनशील मानिने सिलिगुडी करिडोर (चिकन्स नेक), जसले उत्तरपूर्वी राज्यहरूलाई बाँकी भारतसँग जोड्दछ, त्यसको निकै नजिक छ ।
भविष्यमा कुनै सीमा द्वन्द्व वा झडपको स्थिति उत्पन्न भएमा चीनले यस फायरिङ रेन्जबाट परीक्षण गरिएका सटीक प्रहार हतियारहरू र सिगइन्ट केन्द्रहरूबाट संकलित वास्तविक समयको गुप्तचरी डेटा प्रयोग गरेर भारतीय कमान्ड, नियन्त्रण र सञ्चार सञ्जाललाई तत्काल अवरुद्ध वा नष्ट गर्न सक्ने क्षमता राख्छ ।
साथै, भुटानको सीमावर्ती क्षेत्र र दोक्लम पठारमाथिको हवाई मार्गमा यो केन्द्र अवस्थित हुनुले भुटानमाथि रणनीतिक दबाब कायम राख्न र भारतको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको कमजोरी पत्ता लगाउन बेइजिङलाई उल्लेखनीय लाभ पुर्याउँछ ।
यद्यपि, यस प्रतिवेदनको आलोचनात्मक मूल्यांकन गर्दा यसका केही विधिगत सीमाहरूलाई पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । यो अध्ययन पूर्णतया खुला स्रोतका व्यावसायिक उपग्रहीय तस्बिरहरू (ओसिन्ट) मा आधारित छ जसले सतहको भौतिक संरचना देखाउन सके पनि भूमिगत गतिविधि, वास्तविक हतियारको प्रकार र एन्टेनाहरूको सक्रिय फ्रिक्वेन्सी ब्यान्डविथको पूर्ण प्राविधिक विवरण प्रमाणीकरण गर्न सक्दैन ।
कंक्रिट स्ट्रिपमा देखिएका लडाकु विमान वा गाडीहरू केवल रणनीतिक भ्रम (डिकोय) मात्र हुन् वा तिनमा वास्तविक इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरू जडित छन् भन्ने विषय थप गुप्तचरी स्रोतहरू बिना अन्तिम रूपमा पुष्टि हुन सक्दैन । यसका अतिरिक्त, ३५ किलोमिटर लामो नहरको औचित्यबारे प्रतिवेदनले गरेका अनुमानहरू तार्किक भए पनि प्राविधिक रूपमा प्रमाणित हुन अझै बाँकी छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, तक्षशिलाको यस प्रतिवेदनले तिब्बतमा चिनियाँ सेनाको तयारी केवल सीमा गस्ती वा अस्थायी शिविरहरूमा सीमित नरहेर अत्याधुनिक, बहु–क्षेत्रीय र स्थायी प्रकृतिको प्राविधिक पूर्वाधारमा आधारित भइसकेको यथार्थलाई पुष्टि गरेको छ ।
उच्च उचाइको भौतिक हतियार परीक्षण प्रणाली र आयोनोस्फियर तथा जमिनमार्फत संकेत संकलन गर्ने विशाल गुप्तचरी सञ्जालको यो संयोजन आधुनिक युद्धकलाको एक ज्वलन्त उदाहरण हो । यसले परम्परागत स्थल तथा हवाई सैन्य सन्तुलनलाई मात्र खलबल्याएको छैन, हिमालय क्षेत्रमा भविष्यमा हुने सम्भावित द्वन्द्वमा इलेक्ट्रोनिक तथा साइबर डोमेनको वर्चस्व स्थापित गर्ने चीनको महत्त्वाकांक्षालाई पनि प्रस्ट पारेको छ ।
तसर्थ, यो रणनीतिक यथार्थलाई ध्यानमा राख्दै सम्बन्धित क्षेत्रीय शक्तिहरूले आफ्ना सीमा सुरक्षा रणनीति, काउन्टर–इलेक्ट्रोनिक वारफेयर र उच्च–उचाइको प्रतिरक्षा संयन्त्रलाई समयमै पुनरवलोकन एवं सुदृढ बनाउनु अपरिहार्य देखिन्छ ।
This content was first published on Clickmandu.