इरान युद्धका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा क्षेत्र गहिरो अनिश्चितताको चरणबाट गुज्रिरहेको छ । युद्धले गर्दा उत्पन्न भएको भूराजनीतिक अस्थिरता र आपूर्ति शृंखलामा आएका अवरोधहरूको संगमले ठूला वित्तीय संस्थाहरूलाई यस वर्षको बाँकी अवधिका लागि आफ्ना अपेक्षाहरू पुनर्मूल्यांकन गर्न बाध्य पारेको छ ।
यसको अग्रपंक्तिमा गोल्डम्यान स्याक्स रहेको छ । उक्त संस्थाले प्रकाशन गरेको रिपोर्ट ‘हायर प्राइसेस एन्ड नेट अपसाइड रिस्क्स फर इभन लंगर’ ले सन् २०२६ को चौथो त्रैमासिकका लागि तेलको मूल्यको बारेमा पूर्वानुमानहरू जारी गरेको छ । यो संशोधित दृष्टिकोण अल्पकालीन बजार उतारचढावको प्रतिक्रिया मात्र नभई विश्वव्यापी तेल आपूर्ति श्रृंखला भित्रका प्रणालीगत कमजोरीहरूको विस्तृत विश्लेषणमा आधारित छ ।
गोल्डम्यान स्याक्सले तेलको मूल्य पूर्वानुमानमा उल्लेख्य वृद्धि गर्नुमा अप्रत्याशित रूपमा कसिलो आपूर्ति वातावरणलाई मुख्य कारण मानिएको छ । यो वातावरण सन् २०२६ को अन्त्यसम्म खुकुलो हुने कुनै संकेत देखिँदैन । यस्तो अवस्थामा मध्यम तेल मूल्यको युग अब समाप्त हुँदैछ र उच्च लागतको ऊर्जाको दिगो अवधि सुरु हुँदैछ भनी विश्लेषकहरू विश्वास गर्छन् । यसका कारकतत्त्वहरूलाई विश्वव्यापी बजारले घटाउनका लागि गाह्रो अनुभव गरिरहेको छ ।
गोल्डम्यान स्याक्सले गरेको आक्रामक मूल्यवृद्धिको पछाडिको तर्क बहुआयामिक छ तर यो मुख्यतया पश्चिम एसियामा बढ्दो जोखिमहरू, विशेषगरी हर्मुज जलयोजक, सँग सम्बन्धित छ । दी इकोनोमिक टाइम्सले रिपोर्ट गरेअनुसार, विश्लेषकहरूले ‘हर्मुज झड्का’ भनिरहेको स्थितिको तीव्रता गोल्डम्यानको चौथो त्रैमासिकको पूर्वानुमानको केन्द्रीय स्तम्भ बनेको छ ।
हर्मुज जलयोजक विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल पारवहन विन्दु हो जहाँबाट विश्वको कुल तेल खपतको लगभग पाँचौं भाग दैनिक रूपमा ओसारपसार हुन्छ । यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि अवरोध, चाहे त्यो प्रत्यक्ष सैन्य कारबाही होस् वा बढ्दो जलसैनिक तनाव, ले ब्रेन्ट क्रुडको मूल्यमा तत्काल र गम्भीर प्रिमियम सिर्जना गर्छ ।
बजारले अझै पनि लामो समयसम्म हुन सक्ने अवरोधको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा मूल्यमा समावेश गरेको छैन र यी जोखिमहरू स्पष्ट हुँदै जाँदा ब्रेन्ट र वेस्ट टेक्सस इन्टरमिडिएट (डब्ल्यूटीआई) जस्ता विश्वव्यापी बेन्चमार्कहरूमा दबाब झन् तीव्र हुने गोल्डम्यान स्याक्सको तर्क छ । यसले तेलको मूल्यलाई सम्भावित रूपमा सय डलर प्रति ब्यारलको अंकभन्दा धेरै माथि पुर्याउन सक्छ ।
विश्वव्यापी आपूर्ति मार्गहरूको स्थिरताको बारेमा ऊर्जा क्षेत्रमा बढ्दो चिन्तालाई गोल्डम्यानको रिपोर्टले उजागर गरेको छ । ओयलप्राइस डट्कमले यस प्रवृत्तिलाई नजिकबाट नियाल्दै गोल्डम्यान स्याक्सले यी जटिल कारकहरूको प्रतिक्रियामा आफ्नो तेल मूल्य पूर्वानुमान फेरि एक पटक बढाएको उल्लेख गरेको छ ।
विश्वव्यापी तेल बन्दोबस्तीको परिवर्तनशील गतिशीलतालाई गोल्डम्यान स्याक्सले भविष्यवाणी गरेको मूल्यवृद्धिको पूर्वसूचकको रूपमा विश्लेषकहरूले औंल्याएका छन्
सबैभन्दा अनुभवी कमोडिटी डेस्कहरू पनि मागको लचिलोपन र आपूर्तिको नाजुकताबाट अचम्मित भइरहेको संकेत यस पूर्वानुमानले गरेको भनी उक्त प्रकाशनले जोड दिएको छ । उसका अनुसार, ओपेक प्लसका सदस्यहरू बीचको अतिरिक्त क्षमता पहिले अनुमान गरिएको भन्दा सीमित हुन सक्ने तथ्यले यस पछिल्लो पूर्वानुमानलाई डोर्याएको हो ।
हर्मुज जलयोजकमा भूराजनीतिक अवरोधको खतरा पहिले नै कम मार्जिनमा चलिरहेको बजारमा थपिँदा स्वाभाविक रूपमा मूल्यमा तीव्र वृद्धि नै हुने हो । गोल्डम्यान स्याक्सको पछिल्लो मोडलले चौथो त्रैमासिक यस्तो अवधि हुनेछ जहाँ भूराजनीतिक जोखिम र भौतिक अभाव सबैभन्दा उग्र रूपमा टकराउनेछन् भनी पूर्वानुमान गरेको छ ।
अहिलेको बजार वातावरणमा सामाजिक सञ्जाल र वास्तविक समयको जानकारी प्रवाहको भूमिकालाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन किनकि व्यापारी र विश्लेषकहरू बजार परिवर्तनको प्रारम्भिक संकेतहरू खोजिरहेका हुन्छन् । विश्वव्यापी तेल बन्दोबस्तीको परिवर्तनशील गतिशीलतालाई गोल्डम्यान स्याक्सले भविष्यवाणी गरेको मूल्यवृद्धिको पूर्वसूचकको रूपमा विश्लेषकहरूले औंल्याएका छन् ।
उनीहरूले उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रबाट गुज्रने ट्यांकरहरूको लागि बिमा सुरक्षित गर्न कठिनाइ बढिरहेको कुरालाई हाइलाइट गरेका छन् । यसले प्रत्यक्ष रूपमा डेलिभर गरिएको कच्चा तेलको लागत वृद्धिमा योगदान गर्छ । आपूर्ति शृंखलामा रहेको यस समस्याले तेलको मूल्यमा लुकेको करको रूपमा काम गर्दछ र त्यसलाई गोल्डम्यान स्याक्सले आफ्नो चौथो त्रैमासिकको प्रक्षेपणमा समावेश गरेको छ । यी वास्तविक समयका घटनाक्रमहरूलाई निगरानी गरेर विश्लेषकहरूले कसिलो आपूर्ति अवस्थाहरूको लागि आधार तयार भइरहेको देखेका छन् ।
यसबाहेक अहिले आपूर्ति घाटा संरचनात्मक बन्न पुगेको स्थितिले के देखाउँछ भने चौथो त्रैमासिकको लागि भविष्यवाणी गरिएको मूल्यवृद्धि अस्थायी विसंगति हैन । यो त परम्परागत जीवाश्म इन्धन पूर्वाधारमा वर्षौंदेखि भएको न्यून लगानीको प्रतिबिम्ब हो ।
गोल्डम्यान स्याक्सले औंल्याएअनुसार, विश्वव्यापी रूपमा नवीकरणीय ऊर्जामा संक्रमण जारी रहेको भए पनि तेलको तत्काल माग अझै बलियो छ ।
विशेषगरी, उदीयमान बजारहरूमा औद्योगिकीकरण अझै तीव्र गतिमा भइरहेकाले तेलको माग उच्च छ ।
त्यसो त आवश्यक उत्पादन र वास्तविक उत्पादन बीचको खाडल फराकिलो हुँदै गइरहेको छ । यस संरचनात्मक घाटाको अर्थ हुन्छः कुनै पनि भूराजनीतिक घटना, जस्तै माथि उल्लिखित हर्मुज झड्का, ले मूल्यमा असमान प्रभाव पार्छ किनभने प्रयोग गर्नका लागि अतिरिक्त मौज्दातको कुनै सुरक्षा जाल छैन ।
सन् २०२६ को चौथो त्रैमासिकमा पुग्दा विश्वव्यापी मौज्दात एक दशकभन्दा बढी समयको सबैभन्दा कम स्तरमा हुनेछ जसले बजारलाई कुनै पनि थप आपूर्ति झट्काको लागि अत्यधिक संवेदनशील बनाउनेछ भनी गोल्डम्यान स्याक्स बैंकको विश्लेषणले संकेत गर्छ ।
विश्वव्यापी अर्थतन्त्रका सरोकारवालाहरूका लागि गोल्डम्यान स्याक्सको पूर्वानुमान ऊर्जा लागतमा वृद्धि र बढ्दो अस्थिरताको अवधिको लागि तयार रहने संकेत हो । तेलको मूल्य नै विश्वव्यापी अर्थतन्त्रको केन्द्रमा रहने देखिन्छ
मूल्यको उतारचढावले विश्वव्यापी यातायात र उत्पादन क्षेत्रहरूको स्थिरतालाई चुनौती दिने गरी चौथो त्रैमासिकमा चरम अस्थिरता देख्न सकिने गोल्डम्यान स्याक्सले चौथो त्रैमासिकका लागि गरेको पूर्वानुमानले चेतावनी दिन्छ । बैंकको पूर्वानुमानले व्यापक अर्थतन्त्रको लागि सूचकको रूपमा काम गर्छ र यसले ऊर्जा–नेतृत्वको मुद्रास्फीति विश्वभरका केन्द्रीय बैंकहरूको लागि निरन्तर चुनौती बनिरहने संकेत गर्छ ।
सन् २०२६ को अन्त्यतिर पुग्दा यी कारकहरूको संगमले तेलको मूल्य आकासिने स्थिति सिर्जना गरेको छ । आयलप्राइस डट्कमले गरेको टिपोटअनुसार, गोल्डम्यान स्याक्सले कच्चा तेलको मूल्य १०० डलर प्रति ब्यारल रहने लगातार चेतावनी दिइरहेको छ ।
गोल्डम्यानका विश्लेषकहरूले अमेरिकामा शेल नाम गरेको तेल उत्पादन वृद्धिको गिरावट र ओपेक प्लसद्वारा उत्पादन कोटाको कडा पालनाको संयोजनलाई हेरिरहेका छन् । आपूर्ति व्यवस्थापनको कुरा गर्दा चौथो त्रैमासिकमा उपलब्ध ब्यारलहरूको लागि लुछाचुँडी हुने सम्भावना छ । मूल्य प्रोत्साहन बिना माग पूरा गर्न पर्याप्त तेल छैन भन्ने कुराले नै गोल्डम्यान स्याक्सको पूर्वानुमानलाई बल दिएको हो ।
बन्दोबस्ती र ओसारपसार सम्बन्धी चुनौतीहरू तेल व्यापारको स्थायी विशेषता बनिरहेका छन् । रोयटर्सले उल्लेख गरेको कसिलो आपूर्तिको समस्या जमिनमुनि कति तेल छ भन्ने बारेमा मात्र नभई कति मात्रामा तेल सुरक्षित र किफायती रूपमा आफ्नो गन्तव्यमा पुग्न सक्छ भन्ने बारेमा पनि हो ।
हर्मुज जलयोजक तनावपूर्ण विन्दुको रूपमा रहिरहेमा पारवहनको लागत तेलको अन्तिम मूल्यमा प्रभावशाली कारक बन्छ । गोल्डम्यान स्याक्सको विश्लेषणात्मक संरचनाले यी भूराजनीतिक लागतहरूलाई परम्परागत आपूर्ति र माग मेट्रिक्ससँग एकीकृत गर्छ । यसको परिणामस्वरूप चौथो त्रैमासिकको पूर्वानुमानले यस्तो संसारलाई प्रतिबिम्बित गर्छ जहाँ ऊर्जा सुरक्षाको कुनै ग्यारेन्टी छैन ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य वृद्धि हुँदा नेपाल जस्तो आयातमा आधारित अर्थतन्त्र भएको मुलुकमा बहुआयामिक र नकारात्मक असर पर्ने निश्चित छ
दृष्टिकोणमा आएको यो परिवर्तन गोल्डम्यानले किन आफ्ना संख्याहरू निरन्तर परिमार्जन गरिरहेको छ भन्ने बुझ्नको लागि महत्त्वपूर्ण छ । तेलको मूल्य निर्धारणका पुराना मोडलहरू स्थिर विश्वव्यापी व्यापार मार्गहरू र अनुमानित उत्पादन चक्रहरूमा निर्भर थिए । ती अब हर्मुज झड्का र अन्य क्षेत्रीय अस्थिरताहरूको सामना गर्दा बढ्दो रूपमा असान्दर्भिक हुँदै गइरहेका छन् ।
यसरी गोल्डम्यान स्याक्सको विश्लेषणले विश्वव्यापी तेल बजारको लागि चुनौतीपूर्ण चौथो त्रैमासिकको संकेत दिएको छ । तेल उद्योगलाई पछ्याइरहेका सञ्चारमाध्यमहरूका सामग्रीको रिपोर्टहरूलाई संश्लेषण गर्दा अभाव र जोखिमद्वारा परिभाषित बजारको चित्र देखापर्छ ।
बैंकले आफ्नो पूर्वानुमान बढाउने निर्णय कसिलो आपूर्तिको वास्तविकता र महत्त्वपूर्ण समुद्री पूर्वाधारमा बढ्दो खतराहरूमाथिको प्रतिक्रिया हो । यसले तेल बजार अब उच्च जोखिमको वातावरणमा सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ जसअन्तर्गत भूराजनीतिक घटनाहरूले कुनै पनि क्षणमा आर्थिक आधारभूत कुराहरूलाई ओझेलमा पार्न सक्छन् ।
विश्वव्यापी अर्थतन्त्रका सरोकारवालाहरूका लागि गोल्डम्यान स्याक्सको पूर्वानुमान ऊर्जा लागतमा वृद्धि र बढ्दो अस्थिरताको अवधिको लागि तयार रहने संकेत हो । तेलको मूल्य नै विश्वव्यापी अर्थतन्त्रको केन्द्रमा रहने देखिन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य वृद्धि हुँदा नेपाल जस्तो आयातमा आधारित अर्थतन्त्र भएको मुलुकमा बहुआयामिक र नकारात्मक असर पर्ने निश्चित छ । गोल्डम्यान स्याक्सले प्रक्षेपण गरे अनुसार, सन् २०२६ को चौथो त्रैमासिकमा तेलको मूल्य १०० डलर माथि पुगेमा नेपालको व्यापार घाटा भयावह बन्न सक्छ ।
नेपालले आफ्नो कुल आयातको ठूलो हिस्सा पेट्रोलियम पदार्थमा खर्च गर्ने भएकाले वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिमा प्रत्यक्ष दबाब पर्नेछ जसले मुलुकको भुक्तानी सन्तुलनमा गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ ।
इन्धनको मूल्यवृद्धि अहिलेको भन्दा पनि चर्को हुनासाथ ढुवानी र यातायातको लागत बढ्नेछ । यसले बजारमा खाद्यान्न, निर्माण सामग्री र दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यमा तीव्र वृद्धि गराई आम नागरिकको क्रयशक्ति घटाउनेछ । यसका साथै, नेपाल आयल निगमले अन्तर्राष्ट्रिय बजार अनुसार मूल्य समायोजन नगरेमा ठूलो वित्तीय घाटा बेहोर्नुपर्ने हुन्छ भने मूल्य बढाउँदा सर्वसाधारणमा मुद्रास्फीतिको भार थपिनेछ ।
कृषि र उद्योग क्षेत्रमा पनि डिजेल र पेट्रोलको बढ्दो लागतले उत्पादन लागत बढाउने हुँदा स्वदेशी उत्पादन महँगो भई आयातित सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुनेछ । यसले सरकारको पुँजीगत खर्च र विकास निर्माणका कार्यहरूलाई समेत सुस्त बनाउन सक्छ ।
त्यसैले, यस्तो ऊर्जा संकटबाट जोगिन नेपालले जलविद्युतको आन्तरिक खपत बढाउने र विद्युतीय सवारीसाधनलाई प्रोत्साहन गर्ने दीर्घकालीन रणनीतिमा जोड दिनु अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ ।
This article was first published on Clickmandu.