पूर्वीय समाजहरू सामूहिकतावादी हुन्छन् र पश्चिमा समाजहरू व्यक्तिवादी हुन्छन् भनी सांस्कृतिक मनोविज्ञान र समाजशास्त्रमा लामो समयदेखि आधारभूत मान्यता स्थापित रहिआएको छ ।
सन् १९९० को दशकमा यस अवधारणाले व्यापक चर्चा पायो । त्यसअनुसार पश्चिमा मानिसहरू आफूलाई समाजभन्दा अलग र स्वतन्त्र ठान्छन् भने पूर्वीय मानिसहरू आफूलाई समाज र सम्बन्धहरूसँग गाँसिएको ठान्छन् ।
तर, पछिल्ला तीन दशकमा गरिएका दर्जनौं अनुसन्धान र सर्वेक्षणहरूले अनौठो विरोधाभास देखाएका छन् । परम्परागत प्रश्नावली प्रयोग गरेर हेर्दा जापानका मानिसहरू अमेरिकाका भन्दा कम सामूहिकतावादी देखिन थाले भने चीनका मानिसहरूले अमेरिकीहरूले भन्दा बढी स्वतन्त्रतालाई जोड दिएको पाइयो । जर्मनी र अस्ट्रेलिया जस्ता पश्चिमा देशहरू इजिप्ट र तान्जानियाभन्दा बढी सामूहिकतावादी देखिने जस्ता नतिजाहरू आउन थालेपछि समाजशास्त्रीहरू ठूलो अन्योलमा परेका थिए ।
यस जटिल समस्याको समाधान खोज्दै प्रसिद्ध अनुसन्धानकर्ता थमस टालहेल्म र उनको अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान टोलीले ‘नेचर ह्युमन बिहेभियर’ जर्नलमा एउटा बृहत् अध्ययन प्रकाशित गरेको छ । यस अध्ययनले विगतका अनुसन्धानहरू गलत निष्कर्षमा पुग्नुको मुख्य कारण मापन विधि नभएर सामूहिकतावादको त्रुटिपूर्ण परिभाषा भएको दाबी गरेको छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, विगतका सर्वेक्षणहरूले सामूहिकतावादलाई ‘भावनात्मक न्यानोपन’ वा ‘सतही मिलनसारिता’ सँग मिसाएर हेरेका थिए । जबसम्म सामूहिकतावादलाई सबैसँग मुस्कुराउने र अपरिचितसँग पनि न्यानो सम्बन्ध राख्ने प्रवृत्तिका रूपमा बुझिन्छ, तबसम्म वास्तविक सांस्कृतिक भिन्नता देखिन सक्दैन ।
वास्तविक सामूहिकतावाद भनेको सबैसँगको सामान्य भावनात्मक निकटता नभई आफ्ना नजिकका मानिसहरूप्रतिको कठोर कर्तव्य र जिम्मेवारी हो । त्यसलाई अध्ययनले ‘कर्तव्यवादिता’ अर्थात् ‘रेस्पोन्सिबिलिजम’ को नाम दिएको छ ।
परम्परागत सर्वेक्षणहरूमा ‘मलाई अरूसँग समय बिताउँदा आनन्द आउँछ’ वा ‘अरूसँग मिलेर काम गर्दा मलाई खुसी मिल्छ’ जस्ता प्रश्नहरू सोधिने गरिन्थ्यो । यस्ता प्रश्नले सम्बन्धको गहिराइ र दायरा छुट्याउँदैनन् । पश्चिमा व्यक्तिवादी समाजमा सम्बन्धहरू प्रायः ऐच्छिक र व्यक्तिगत छनोटमा आधारित हुन्छन् । त्यहाँ मानिसहरू सम्बन्धमा आनन्द, व्यक्तिगत सन्तुष्टि र भावनात्मक न्यानोपन खोज्छन् र सम्बन्ध चित्तबुझ्दो भएन भने त्यसबाट बाहिरिन स्वतन्त्र हुन्छन् । यसैकारण पश्चिमाहरू अपरिचित मानिससँग पनि उत्तिकै खुला र मिलनसार हुन सक्छन् ।
यसको विपरीत, पूर्वीय तथा परम्परागत समाजहरूमा सम्बन्धहरू व्यक्तिगत छनोटभन्दा पनि जन्म, परिवार र सामाजिक संरचनाद्वारा निर्धारित हुन्छन् । त्यस्ता समाजमा सम्बन्धको आधार रमाइलो वा भावनात्मक न्यानोपन मात्र नभई पारिवारिक दायित्व, सामाजिक भूमिका र जिम्मेवारी प्रमुख हुन्छ ।
यस भिन्नतालाई प्रमाणित गर्न अनुसन्धान टोलीले विश्वका १०० वटा संस्कृति समेट्दै १२ हजार २ सय ४७ जना व्यक्तिहरूमाझ नयाँ प्रश्नावलीका आधारमा सर्वेक्षण गरेको छ । यो अनुसन्धान विश्वको ९० प्रतिशत जनसंख्याको प्रतिनिधित्व हुने गरी सञ्चालन गरिएको थियो र प्रश्नावलीलाई ४५ वटा भाषामा अनुवाद गरिएको थियो । अनुवादका क्रममा अर्थ नबदलियोस् भनेर अनुसन्धानकर्ताहरूले सुरुमै अंग्रेजी र चिनियाँ दुवै भाषामा एकसाथ प्रश्नहरू तयार पारेका थिए ।
यस नयाँ अध्ययनमा अमूर्त प्रश्नहरूको सट्टा दैनिक जीवनका ठोस परिस्थितिहरू समावेश गरिएका थिए । जस्तै, वृद्ध बाबुआमालाई घरमै राखेर स्याहार गर्नुपर्ने दायित्व वा आफ्नो समूहभन्दा बाहिरका अपरिचितहरूसँग गरिने व्यवहार ।
कर्तव्यवादितामा आधारित नयाँ मापन प्रणाली प्रयोग गर्दा दशकौंदेखि हराइरहेको पूर्वीय र पश्चिमा समाजबीचको भिन्नता स्पष्ट रूपमा उजागर भयो । तथ्यांकीय विश्लेषण अनुसार, पूर्वी एसियाली र पश्चिमा संस्कृतिहरूबीच निकै ठूलो अन्तर देखियो । क्षेत्रीय रूपमा हेर्दा अफ्रिका, मध्यपूर्व र एसियाका विभिन्न क्षेत्रहरू कर्तव्यवादिताको सूचकांकमा सबैभन्दा अगाडि देखिए । त्यहाँ औसत अंक ७० भन्दा माथि रह्यो ।
ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियन क्षेत्र ६० वरपर रहे भने उत्तर अमेरिका, युरोप र अस्ट्रेलिया २० देखि ३० को न्यून अंकमा सीमित भए । परम्परागत समाजहरू आफ्ना नजिकका सम्बन्धहरूप्रति अत्यधिक जिम्मेवार हुन्छन् तर अपरिचित वा आम समुदायप्रति उनीहरूको कर्तव्यबोध पश्चिमाहरूको तुलनामा कमजोर हुन सक्छ भनी यस नतिजाले स्पष्ट गर्यो ।
यो अध्ययन सैद्धान्तिक सर्वेक्षणमा मात्र सीमित छैन । यसले समाजका वास्तविक व्यवहारहरूलाई समेत सही रूपमा व्याख्या गर्न सफल भएको छ । कर्तव्यवादिताको उच्च अंक भएका देशहरूमा संयुक्त परिवारमा बस्नेको संख्या धेरै, सम्बन्धविच्छेदको दर निकै कम र पारिवारिक वंश प्रणाली बलियो रहेको पाइयो ।
त्यस्तै, कर्तव्यवादी संस्कृति भएका देशका मानिसहरूले परिवारका सदस्य बिरामी पर्दा रक्तदान गर्ने सम्भावना निकै बढी देखियो तर अपरिचितका लागि रक्तदान गर्ने दर भने न्यून पाइयो । यसको अर्को रोचक उदाहरण बाटोमा हराएको पर्स फिर्ता गर्ने व्यवहारमा देखियो । कर्तव्यवादी समाजमा अपरिचितको पर्स भेट्टाएर फिर्ता गर्ने सम्भावना व्यक्तिवादी समाजको तुलनामा निकै कम पाइयो ।
त्यस्तै, संयुक्त राष्ट्रसंघमा कार्यरत विदेशी कूटनीतिज्ञहरूले न्यूयोर्कमा पार्किङ नियम उल्लंघन गरेको तथ्यांक हेर्दा पनि कर्तव्यवादी देशका प्रतिनिधिहरूले बढी जरिवाना तिर्न बाँकी राखेको देखियो किनभने उनीहरूले राज्यको अमूर्त प्रणालीभन्दा व्यक्तिगत सम्बन्धलाई बढी प्राथमिकता दिन्छन् ।
अध्ययनले मानव इतिहास र वातावरणले कसरी कर्तव्यवादितालाई आकार दिन्छ भन्ने पक्षलाई पनि केलाएको छ । ऐतिहासिक रूपमा धानखेती गर्ने समाजहरूमा कर्तव्यवादिताको स्तर उच्च पाइएको छ । धानखेती गर्नका लागि छिमेकी र परिवारसँग मिलेर सिँचाइ र रोपाइँ गर्नुपर्ने भएकाले त्यहाँ सामाजिक निर्भरता र कर्तव्यको विकास भयो ।
यसको विपरीत, पशुपालन गर्ने समाजहरूमा मानिसहरू स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गर्न सक्ने भएकाले त्यहाँ कर्तव्यवादिता कम र व्यक्तिवादिता बढी पाइयो । त्यसैगरी, विगतमा संक्रामक रोगहरूको उच्च जोखिम रहेका क्षेत्रहरूमा समाजले कडा नियमहरू बनाएको र मानिसहरू आफ्ना नजिकका सम्बन्धहरूमा बढी भर पर्ने गरेको पाइयो । आर्थिक रूपमा सम्पन्न समाजहरूमा कर्तव्यवादिता केही कम देखिए तापनि आर्थिक स्तर नियन्त्रण गरेर हेर्दा पनि सांस्कृतिक भिन्नता कायमै रहेको देखियो ।
यो भिन्नता देशहरूबीच मात्र नभई एउटै देशका नागरिकहरूबीच पनि प्रस्ट देखियो । अमेरिकाभित्रै गरिएको अध्ययनमा उत्तरी राज्यहरूको तुलनामा दक्षिणी राज्यका मानिसहरू बढी कर्तव्यवादी भेटिए । त्यस्तै, पारिवारिक रूपमा एसियाली र ल्याटिन अमेरिकी पृष्ठभूमि भएका अमेरिकीहरू युरोपेली मूलका अमेरिकीभन्दा बढी कर्तव्यवादी पाइए ।
सामाजिक वर्गका आधारमा हेर्दा निम्न र मध्यम वर्गीय मानिसहरूमा कर्तव्यवादिताको भावना उच्च देखियो जबकि उच्च वर्गीय मानिसहरू सम्बन्धका बन्धनबाट बढी मुक्त देखिए । राजनीतिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा परम्परावादी वा अनुदारवादी सोच भएका व्यक्तिहरूले सम्बन्ध र परिवारप्रतिको कर्तव्यलाई बढी जोड दिने गरेको पाइयो भने उदारवादीहरूले व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता दिएको देखियो ।
तर, यस अनुसन्धानका केही सीमाहरू पनि छन् । विश्वका १०० संस्कृतिबाट तथ्यांक संकलन गर्दा मुख्यतया विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई नमुनाका रूपमा लिइएको छ जसले गर्दा समाजको समग्र विविधता पूर्ण रूपमा नसमेटिएको हुन सक्छ । तर, विभिन्न देशका विद्यार्थीहरूको उमेर र शैक्षिक स्तर समान हुने भएकाले तुलना गर्न सहज भएको अनुसन्धानकर्ताहरूको तर्क छ । साथै, राष्ट्रिय जनगणना र वास्तविक व्यवहारका तथ्यांकहरूसँग नतिजा मेल खानुले यसको विश्वसनीयतालाई पुष्टि गर्छ ।
जे होस्, यो अनुसन्धान सांस्कृतिक मनोविज्ञानको क्षेत्रमा कोशेढुंगा साबित भएको छ । यसले के प्रस्ट पारेको छ भने कसैलाई देखेर मुस्कुराउनु, रमाइलो गर्नु वा भावनात्मक निकटता देखाउनु नै सामूहिकतावाद होइन । वास्तविक सामूहिकतावाद भनेको कठिन परिस्थितिमा पनि परिवार र नजिकका मानिसहरूप्रति आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो, चाहे त्यो व्यक्तिगत रूपमा कष्टकर नै किन नहोस् ।
सामूहिकतावादलाई भावनात्मक न्यानोपनबाट अलग गरेर कर्तव्यका रूपमा हेर्दा विश्वभरका समाज, राजनीति, कानुन र जनस्वास्थ्यका विविधतालाई बुझ्न निकै सजिलो हुन्छ । यस अध्ययनले दशकौंदेखि अल्झिएको बौद्धिक विवादलाई सुल्झाउँदै मानव समाजका जटिल सांस्कृतिक सम्बन्धहरूलाई हेर्ने नयाँ र यथार्थपरक दृष्टिकोण प्रदान गरेको छ ।