नेपालीहरू प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा र विश्वका अन्य मानिस इरान युद्धमा केन्द्रित भइरहँदा चीनले १५औं पञ्चवर्षीय योजना सार्वजनिक गरेको छ ।
गत बिहीबारबाट सुरु भएको नेशनल पिपुल्स कंग्रेसमा पेश गरिएको १४१ पृष्ठ लामो उक्त योजना (२०२६–२०३०) ले देश विकासको मार्गमा युगान्तकारी परिवर्तनको मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ । सन् २०३५ सम्ममा समाजवादी आधुनिकीकरण हासिल गर्ने चीनको तीन चरणको रणनीतिको यो तेस्रो महत्त्वपूर्ण कडी हो।
पहिलो चरण अर्थात् अल्पकालीन लक्ष्य अन्तर्गत सन् २०२७ सम्ममा, ६ वटा मुख्य क्षेत्रहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को व्यापक र गहिरो एकीकरण हासिल गरिनेछ र नयाँ पुस्ताका बौद्धिक टर्मिनल तथा बौद्धिक एजेन्टहरू जस्ता अनुप्रयोग (एप्लिकेसन) हरूको पहुँच दर ७० प्रतिशतभन्दा बढी हुनेछ ।
दोस्रो चरण अर्थात् मध्यमकालीन लक्ष्य अन्तर्गत सन् २०३० सम्ममा चीनको कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उच्च गुणस्तरको विकासलाई व्यापक रूपमा सशक्त बनाउनेछ । नयाँ पुस्ताका बौद्धिक टर्मिनलहरू र बौद्धिक एजेन्टहरू जस्ता अनुप्रयोगहरूको पहुँच दर ९० प्रतिशतभन्दा बढी पुग्नेछ । बौद्धिक अर्थतन्त्र चीनको आर्थिक विकासको लागि महत्त्वपूर्ण विकासको केन्द्र बन्नेछ जसले प्रविधिको सर्वसुलभता र उपलब्धिहरूको बाँडफाँटलाई बढावा दिनेछ ।
तेस्रो चरण अर्थात् दीर्घकालीन लक्ष्य अन्तर्गत सन् २०३५ सम्ममा चीन पूर्ण रूपमा बौद्धिक अर्थतन्त्र र बौद्धिक समाजको विकासको नयाँ चरणमा प्रवेश गर्नेछ । त्यसले आधारभूत रूपमा समाजवादी आधुनिकीकरण साकार पार्नका लागि बलियो आधार प्रदान गर्नेछ ।
यो योजना विगतको जस्तो तीव्र र दोहोरो अंकको वृद्धिको बारेमा मात्र नभई भविष्यको संरचनात्मक अखण्डता र प्राविधिक परिष्कृततामा बढी केन्द्रित छ ।
विशेषगरी, पञ्चवर्षीय योजनामा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लाई ५० भन्दा बढीपटक उल्लेख गरिएको छ । माथि उल्लेख गरिएझैं सन् २०२७ सम्ममा चिनियाँ अर्थतन्त्रमा एआईको ७० प्रतिशत पहुँच बनाउने लक्ष्य लिएको चीनले सन् २०३० मा त्यो पहुँच ९० प्रतिशत बनाउने भएको छ । योजनाले मानवाकार (ह्युमनोइड) रोबोटिक्सलाई प्रमुख उद्योगका रूपमा चित्रित गर्दै आगामी पाँच वर्षमा त्यसको उत्पादनलाई दोब्बर बनाउने उल्लेख गरेको छ ।
योजनाले अन्तरिक्ष र पृथ्वीमा क्वान्टम सञ्चार सञ्जाल बनाउने र मानव मस्तिष्कलाई कम्प्युटरसँग जोड्ने इन्टरफेसहरूमा काम गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ ।
यसले एआईसँग सम्बन्धित उद्योगहरूको टार्गेट भ्याल्यु १०० खर्ब युआन पुर्याउने लक्ष्य पनि निर्धारण गरेको छ । त्यसका साथै दुर्लभ खनिज पदार्थ र सेमीकन्डक्टरमा आत्मनिर्भर बन्नका लागि असाधारण उपाय अपनाउने पनि योजनामा उल्लेख छ ।
यसरी उच्च गुणस्तरको विकासलाई चीनले पञ्चवर्षीय योजनाको केन्द्रमा राखेको छ । यसले मात्रामा आधारित विस्तारबाट हटेर दक्षता, दिगोपन र राष्ट्रिय सुरक्षाद्वारा परिभाषित मोडलतर्फको यात्रालाई संकेत गर्छ । भूराजनीतिक अस्थिरता र बदलिँदो व्यापारिक गठबन्धनले परिभाषित विश्वमा १५औं पञ्चवर्षीय योजनाले चिनियाँ अर्थतन्त्रलाई बाह्य झड्काबाट बचाउन र भावी पुस्ताको औद्योगिक प्रविधिमा विश्वव्यापी नेताको रूपमा आफ्नो भूमिका सुदृढ गर्न रणनीतिक खाकाको रूपमा काम गरेको छ ।
नयाँ गुणस्तरीय उत्पादक शक्तिको अवधारणा ल्याएर चीनले त्यसलाई आर्थिक विमर्शको आधारस्तम्भ बनाएको छ । त्यसले परम्परागत भूमि, श्रम र पुँजीबाट मात्र नभई नवीन आविष्कार र उन्नत प्रविधिबाट सञ्चालित विकासतर्फको संक्रमणलाई बुझाउँछ । १५औं पञ्चवर्षीय योजनाले एआईका साथै क्वान्टम कम्प्युटिङ, बायोटेक्नोलोजी र एयरोस्पेस जस्ता क्षेत्रहरूलाई प्राथमिकता दिन्छ । यी प्रविधिहरूलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको जगमा समाहित गरेर चीनले मध्यम आयको पासो (मिडल इन्कम ट्य्राप) र परम्परागत औद्योगिक सीमितताहरूलाई नाघ्ने लक्ष्य राखेको छ ।
यो परिवर्तन आर्थिक लक्ष्य मात्र नभई राष्ट्रको आपूर्ति शृंखलालाई लचिलो बनाउन र विशेषगरी उन्नत सेमीकन्डक्टर तथा उच्चस्तरको उत्पादन उपकरण जस्ता महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा विदेशी नियन्त्रणबाट स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने सुरक्षा रणनीति पनि हो ।
प्राविधिक आत्मनिर्भरता १५औं पञ्चवर्षीय योजनाको सम्भवतः सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । हालैका वर्षमा पश्चिमबाट भएको व्यापार प्रतिबन्ध र प्राविधिक विच्छेदले चीनको केही उच्च–प्रविधि क्षेत्रका कमजोरीहरूलाई उजागर गरेको छ । यसको सामना गर्न योजनाले आधारभूत अनुसन्धान र मुख्य प्रविधिहरूको विकासका लागि अभूतपूर्व स्रोतहरू विनियोजन गरेको छ ।
‘किल्ला अर्थतन्त्र’ (फोरट्रेस इकोनोमी) सिर्जना गरेर चीनले बाह्य प्रतिबन्ध वा आपूर्ति शृंखलाको अवरोध बिना नै आफ्ना औद्योगिक आवश्यकताहरू पूरा गर्न र आविष्कार जारी राख्न सक्ने यसको लक्ष्य हो । यस अन्तर्गत राष्ट्रिय प्रयोगशालाहरूमा ठूलो लगानी र विशेषगरी साना तथा मध्यमवर्गीय उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने कुराहरू समावेश छन् ।
वैज्ञानिक अनुसन्धान र औद्योगिक प्रयोगबीचको खाडललाई घटाउने घरेलु इकोसिस्टमलाई बढावा दिएर चीन अब पश्चिमी पेटेन्ट वा उत्पादनहरूमा निर्भर नहुने गरी आविष्कारको विश्वव्यापी केन्द्र बन्न चाहन्छ ।
आफ्नो प्राविधिक महत्त्वाकांक्षासँगै चीनले हरित विकास र ऊर्जा रूपान्तरणमा पनि गहिरो प्रतिबद्धता देखाएको छ । १५औं पञ्चवर्षीय योजनाले सन् २०३० सम्ममा कार्बन उत्सर्जन उच्च विन्दुमा पुर्याउने चीनको लक्ष्यभन्दा पहिलेका महत्त्वपूर्ण अन्तिम वर्षहरूलाई समेट्छ । फलस्वरूप, योजनाले दोहोरो मार्ग (डुअल ट्य्राक) ऊर्जा रणनीतिमा व्यापक जोड दिन्छ ।
यस रणनीतिले नवीकरणीय ऊर्जाको आक्रामक विस्तार र ऊर्जा सुरक्षाका लागि कोइलाको रणनीतिक प्रयोगबीच सन्तुलन कायम गर्छ । चीन पहिले नै विद्युतीय सवारीसाधन, सौर्य प्यानल र वायु टर्बाइनमा विश्वकै अग्रणी देश हो । नयाँ पञ्चवर्षीय योजनाले यस प्रभुत्वलाई थप मजबुत बनाउँदै हाइड्रोजन ऊर्जा र आणविक फ्युजन जस्ता नयाँ क्षेत्रहरूमा अग्रगामी बन्ने प्रयास गर्नेछ ।
चीनका लागि हरित संक्रमण वातावरणीय संरक्षण जत्तिकै ऊर्जा स्वतन्त्रताको विषय पनि हो । आयातित तेल र ग्यासमाथिको निर्भरता घटाएर चीनले जलवायु परिवर्तनमा केन्द्रित विश्वमा हरित प्रविधिको प्राथमिक आपूर्तिकर्ताको रूपमा आफूलाई उभ्याउँदै आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षालाई बढावा दिनेछ ।
आन्तरिक रूपमा १५औं पञ्चवर्षीय योजनाले दोहोरो परिचालन (डुअल सर्कुलेशन) रणनीति मार्फत अर्थतन्त्रलाई सन्तुलित गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यस दृष्टिकोणले आन्तरिक चक्र अर्थात् उत्पादन, वितरण र उपभोगको घरेलु चक्रलाई सुदृढ पार्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्छ जबकि बाह्य चक्र (अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार) लाई मजबुत तर सहायक बनाइराख्छ ।
योजनाले मध्यम वर्गको विस्तार गर्न र घरायसी उपभोगलाई वृद्धिको प्राथमिक संवाहक बनाउन खोजेको छ । यसले लगानीकेन्द्रित पूर्वाधार परियोजनाहरूको पुरानो मोडलबाट टाढा जाने संकेत गर्छ ।
यसमा आय असमानता र वृद्ध जनसंख्याले ल्याएका चुनौती जस्ता गहिरा सामाजिक समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्ने कार्य समावेश छ । सामाजिक सुरक्षा घेरा, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षामा सुधार गरेर सरकारले आफ्ना नागरिकहरूलाई बढी खर्च गर्ने आत्मविश्वास दिलाउन खोजेको छ । यसले गर्दा विश्वव्यापी मागमा आउने गिरावटबाट अर्थतन्त्रलाई जोगाउन सक्ने एउटा आत्मनिर्भर घरेलु बजार सिर्जना हुनेछ ।
चीनको १५औं पञ्चवर्षीय योजनाको विश्वव्यापी प्रभाव परिवर्तनकारी र बहुआयामिक हुनेछ । चीन मूल्य शृंखलाको माथिल्लो तहमा उक्लिँदै गर्दा संसारले विश्वव्यापी व्यापार ढाँचामा ठूलो परिवर्तन देख्नेछ । चीनलाई कच्चा पदार्थ आपूर्ति गर्ने देशहरूले परम्परागत वस्तुहरूको बजार सुस्त भएको पाउन सक्छन् तर उच्च–प्रविधिजन्य सामान र सेवाहरूको बजार फस्टाएको देख्नेछन् ।
यसको विपरीत, उच्च–स्तरको उत्पादनमा चीनले हासिल गर्न खोजेको आत्मनिर्भरताको प्रयासले युरोप, उत्तर अमेरिका र पूर्वी एसियाका स्थापित औद्योगिक शक्तिहरूका लागि प्रतिस्पर्धा बढाउनेछ । यस योजनाले चीन अब कम मूल्यका वस्तुहरू उत्पादन गर्ने विश्वको कारखाना मात्र बनेर बस्न सन्तुष्ट छैन भन्ने संकेत गर्छ । ऊ अब विश्वको प्रयोगशाला र उच्च प्रविधि कार्यशाला बन्न चाहन्छ ।
चीनले एआई र हरित ऊर्जा जस्ता उदीयमान क्षेत्रहरूमा तीव्र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा निम्त्याउन सक्छ । त्यसमा चीनको राज्य नेतृत्वको मोडलले पुँजी परिचालन र नयाँ प्रविधिको विस्तारमा विशेष फाइदा गराउँछ ।
यसबाहेक, चीनको नयाँ गुणस्तरीय उत्पादक शक्तिमाथिको जोडले ग्लोबल साउथ मुलुकहरूलाई विकासको नयाँ मोडल प्रदान गर्नेछ । बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग संरचनाहरू मार्फत चीनले विकासशील राष्ट्रहरूमा आफ्नो डिजिटल र हरित पूर्वाधार निर्यात गर्न तयार छ ।
यस डिजिटल सिल्क रोडले धेरै देशहरूलाई सस्तो ५जी नेटवर्क, उपग्रह नेभिगेशन र नवीकरणीय ऊर्जा समाधानहरूमा पहुँच प्रदान गर्न सक्छ । ती पहिले पहुँच बाहिर थिए वा पश्चिमी राजनीतिक शर्तहरूसँग जोडिएका थिए ।
आफ्नो प्राविधिक सफलता र औद्योगिक क्षमता साझा गरेर चीनले आफूलाई उच्च प्रविधि व्यापारको केन्द्रको रूपमा स्थापित गर्दै थप बहुध्रुवीय विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई बढावा दिने लक्ष्य राखेको छ । तर, विभिन्न क्षेत्रहरूले प्रतिस्पर्धी प्राविधिक मापदण्डहरू बीच छनोट गर्नुपर्ने हुनाले विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलाहरू थप खण्डित हुन सक्ने जोखिम पनि छ ।
विश्व अर्थतन्त्रका लागि चीनको १५औं पञ्चवर्षीय योजनाले अनिश्चितताको युगमा एउटा स्पष्ट मार्गचित्र प्रदान गरेको छ । धेरै ठूला अर्थतन्त्रहरू उच्च ऋण, राजनीतिक ध्रुवीकरण र सुस्त उत्पादकत्वसँग संघर्ष गरिरहेका बेला चीनको योजनाबद्ध विकासले उनीहरूलाई एउटा दिशा दिनेछ ।
४.५ देखि ५ प्रतिशतको अनुमानित कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) वृद्धिदर ऐतिहासिक मापदण्ड अनुसार सामान्य देखिए पनि यसले चीनको आकारको अर्थतन्त्रका लागि थप दिगो र परिपक्व गतिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । वृद्धिको गतिको साटो गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिएर चीनले द्रुत गतिमा विकास भइरहेका अन्य राष्ट्रहरूलाई सताउने उतारचढाव (बूम एन्ड बस्ट) चक्रबाट बच्न खोजिरहेको छ ।
स्थिर र प्राविधिक रूपमा उन्नत चिनियाँ अर्थतन्त्र विश्वव्यापी वृद्धिका लागि महत्त्वपूर्ण इन्जिनको रूपमा रहन्छ । यसले विश्वको आर्थिक विस्तारमा झन्डै एकतिहाइ योगदान दिनेछ ।
चीनको १५औं पञ्चवर्षीय योजनाले नेपाललाई महत्त्वपूर्ण प्रभावहरू पार्नेछ किनकि दुई राष्ट्रबीच साझा सीमा र रणनीतिक साझेदारी रहेको छ । चीन उच्च गुणस्तरको विकास मोडलतर्फ अघि बढ्दै गर्दा नेपालले हिमालय वारपार बहुआयामिक कनेक्टिभिटीमा नयाँ अवसरहरू प्राप्त गर्न सक्छ ।
बेइजिङले नेपालसँगको सम्बन्धलाई दीर्घकालीन रणनीतिक प्राथमिकताको रूपमा हेरेको पञ्चवर्षीय योजनाले संकेत गर्छ । नेपालका लागि यसको अर्थ लगाउँदा पूर्वाधारमा चिनियाँ लगानी बढ्ने देखिन्छ । विशेषगरी ऊर्जा र यातायात क्षेत्रमा चीनको चासो रहनेछ । सडक, रेल र विद्युत् ग्रिड सहितको हिमालय वारपार बहुआयामिक कनेक्टिभिटी सञ्जालको विस्तारले भूपरिवेष्ठित नेपाललाई अन्य छिमेकीमाथिको पारवहन निर्भरता घटाउन र विशाल चिनियाँ बजारसँग थप नजिकबाट जोडिन मद्दत गर्नेछ ।
यसबाहेक चीनको आन्तरिक बजारलाई उच्च गुणस्तरीय वस्तुको आयातका लागि खुला गर्ने १५औं पञ्चवर्षीय योजनाको जोडले नेपाली कृषि र पर्यटनका लागि अवसर प्रदान गर्छ । चीनले जडिबुटी, चिया र सुन्तला जातका फलफूल जस्ता नेपाली कृषि उत्पादनका लागि आयात कोटा बढाउने संकेत गरेको छ । त्यसले चीनको बढ्दो मध्यम वर्गबाट हुने मागबाट लाभ उठाउन सक्छ ।
पर्यटन क्षेत्रमा चीनको आन्तरिक चक्रले त्यहाँका नागरिकको खर्च गर्ने क्षमता बढाउँदा नेपालले अद्वितीय सांस्कृतिक र प्राकृतिक अनुभवहरू खोज्ने उच्चस्तरका चिनियाँ पर्यटकहरूको संख्यामा वृद्धि हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
त्यसबाहेक हरित प्रविधिमा चीनको नेतृत्वले जलविद्युत् र सौर्य प्रविधिमा सम्भावित सहकार्य मार्फत नेपालको आफ्नै स्वच्छ ऊर्जाको आकांक्षालाई सहयोग गर्न सक्छ । चीनको १५ औं पञ्चवर्षीय योजनाका प्राथमिकताहरूसँग आफ्ना विकास लक्ष्यहरूलाई मिलाएर नेपालले विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रसँगको निकटतालाई आधुनिकीकरण गर्न, व्यापार सन्तुलन सुधार्न र थप लचिलो तथा विविध राष्ट्रिय अर्थतन्त्र निर्माण गर्न प्रयोग गर्न सक्छ ।
१५औं पञ्चवर्षीय योजना चौथो औद्योगिक क्रान्तिमा विश्वको नेतृत्व गर्ने चीनको साहसी घोषणा हो । नयाँ गुणस्तरीय उत्पादक शक्ति, प्राविधिक सार्वभौमिकता र दिगो हरित संक्रमणमा ध्यान केन्द्रित गरेर चीनले आगामी पाँच वर्षका लागि मात्र नभई केही दशकका लागि योजना बनाइरहेको छ ।
चीनको यस रणनीतिले निस्सन्देह वर्तमान विश्वव्यापी आर्थिक व्यवस्थालाई चुनौती दिनेछ र सहयोगका नयाँ अवसरहरू सँगसँगै नयाँ द्वन्द्वहरू पनि सिर्जना गर्नेछ । चीनका छिमेकी र व्यापक विश्वका लागि यस योजनाको सूक्ष्मताहरू बुझ्न आवश्यक छ किनकि चिनियाँ अर्थतन्त्रमा आउने परिवर्तनहरूले अनिवार्य रूपमा विश्वव्यापी बजारको हरेक कुनामा तरंग पैदा गर्नेछन् ।
यस योजनाको सफलताले शताब्दीको मध्यसम्ममा चीन एक आधुनिक, समृद्ध र सुरक्षित समाजवादी शक्ति बन्ने आफ्नो सपना पूरा गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुराको निर्धारण गर्नेछ । अमेरिकाले आफ्नो अर्थतन्त्र उकास्नका लागि नयाँ नयाँ युद्ध गरिरहेकोमा चीनले प्रविधिको सहयोगमा शान्तिमार्फत संसारको मन जितिरहेको छ ।
This article was first published on Clickmandu.