युद्धका क्रममा इरानले हर्मुज जलयोजकमा गरेको अवरोध खुलाउन र इरानी निर्यात रोक्ने उद्देश्यका साथ अमेरिकाले लगाएको नाकाबन्दीलाई समर्थन गर्न युरोपेली साझेदारहरूले अस्वीकार गरेसँगै अमेरिका विश्वबाट एक्लिँदै गएको व्याख्या हुन थालेको छ ।
हुन त ट्रम्पले संसारको प्रहरी नबन्ने र देशभित्रै ध्यान केन्द्रित गर्ने ‘अमेरिकालाई फेरि महान बनाऔं’ अर्थात् मागा अभियानलाई अमेरिकी मतदाताहरूमाझ राष्ट्रिय पुनरुत्थानको एक क्रान्तिकारी खाकाको रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए ।
यसअन्तर्गत बहुपक्षीय सम्झौताहरूको साटो द्विपक्षीय सम्झौताहरूलाई प्राथमिकता दिएर, आक्रामक भन्सार शुल्क लगाएर र पुराना सहयोगी राष्ट्रहरूलाई दबाब दिएर अमेरिकाले आफ्नो औद्योगिक र आर्थिक प्रभुत्व पुनः प्राप्त गर्न खोजेको छ ।
तर, यस ‘अमेरिका फर्स्ट’ दृष्टिकोणको राजनीतिक र आर्थिक परिणामहरू देखिन थालेपछि चिन्ताजनक वास्तविकता बाहिर आउँदैछ । यस अभियानले अमेरिकी इतिहासको स्वर्ण युगलाई पुनःस्थापित गर्नुको साटो अमेरिकी इतिहासकै सबैभन्दा महँगो राजनीतिक परियोजना बनिरहेको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।
यसले आर्थिक घाटा गराएको मात्र नभई अमेरिकाले दशकौं लगाएर निर्माण गरेका व्यापार, नवप्रवर्तन र कूटनीतिका विश्वव्यापी सञ्जालहरूबाट देशलाई बिस्तारै र व्यवस्थित रूपमा एक्लिँदै लगेको हो ।
वर्षौंसम्म अमेरिका विश्वव्यापी व्यापार उदारीकरणको संवाहक थियो तर मागा संरक्षणवादको प्रभावमा यो मैदानबाट पछि हटेको छ । प्रतिक्रियास्वरूप, अन्य प्रमुख अर्थतन्त्रहरू वाशिङटन बिना नै अगाडि बढेका छन्
फरेन अफेयर्स पत्रिकामा प्रकाशित लेख ‘दी एन्ड अफ द लङ अमेरिकन सेन्चुरी’ मा रोबर्ट ई. कियोहान र जोसेफ एस. नाईले तर्क गरेअनुसार, अमेरिकी व्यवहारमा आएको यस मौलिक परिवर्तनले वाशिङटनलाई नेताको रूपमा नभई अस्थिर शक्तिको रूपमा हेर्न बाँकी विश्वलाई बाध्य तुल्याएको छ । अमेरिकालाई व्यवस्थापन गर्न वा छलेर अगाडि बढ्न आवश्यक रहेको अनुभव विश्वले गर्न थालेको छ ।
हाल विश्वले अमेरिकी प्रभावमाथिको निर्भरता घटाउनका लागि विश्वव्यापी प्रणालीहरूको ठूलो पुनःसंरचना गर्न खोजिरहेको छ । यो वैचारिक शत्रुताद्वारा प्रेरित अमेरिका–विरोधी आन्दोलन नभई सहयोगी र प्रतिद्वन्द्वी दुवै राष्ट्रहरूले अपनाएको व्यावहारिक जोखिम व्यवस्थापन रणनीति हो ।
मागा सिद्धान्तले अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताहरूलाई कुनै पनि बेलामा खारेज गर्न मिल्ने र व्यापारिक सम्बन्धलाई एक पक्षको फाइदा र अर्कोको घाटाको रूपमा व्यवहार गरेकाले अन्य राष्ट्रहरूले अमेरिकालाई राजनीतिक र आर्थिक रूपमा अप्रत्याशित मान्न थाल्छन् ।
ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनको सन् २०२३ मा प्रकाशित रिपोर्ट ‘द कस्ट अफ अनसर्टेन्टी इन यूएस फरेन पोलिसी’ मा उल्लेख भएअनुसार, यस अनिश्चितताले दीर्घकालीन सहयोगमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । यसले गर्दा देशहरूले कानूनको शासन र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताहरू पालना गर्ने अधिक स्थिर साझेदारहरू खोज्न थाल्छन् ।
यसको फलस्वरूप आपूर्ति श्रृंखला र भुक्तानी प्रणालीहरूको विश्वव्यापी संरचना अमेरिकी प्रभाव बिना नै स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सक्ने गरी पुनर्निर्माण भइरहेको छ ।
अमेरिकालाई बाहिरै राखेर गरिएका व्यापार सम्झौताहरूको तीव्रताले यो प्रवृत्तिको स्पष्ट प्रमाण दिन्छ । वर्षौंसम्म अमेरिका विश्वव्यापी व्यापार उदारीकरणको संवाहक थियो तर मागा संरक्षणवादको प्रभावमा यो मैदानबाट पछि हटेको छ । प्रतिक्रियास्वरूप, अन्य प्रमुख अर्थतन्त्रहरू वाशिङटन बिना नै अगाडि बढेका छन् ।
युरोपेली संघले केही समयपहिले मात्र दक्षिण अमेरिकाको मर्कोसुर ब्लकसँग लामो समयदेखि रोकिएको व्यापार सम्झौतालाई अन्तिम रूप दिएको छ । यसले विश्वको सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक क्षेत्र सिर्जना गरेको छ र युरोपलाई महत्त्वपूर्ण स्रोत र बजारहरूमा पहुँच सुनिश्चित गरिदिएको छ ।
त्यसका साथै युरोपेली संघले भारतसँग वस्तु, लगानी र रणनीतिक सहयोग समेट्ने व्यापक व्यापार र गतिशीलता सम्झौताका लागि वार्तालाई तीव्रता दिएको छ । यी सम्झौताहरू भन्सार शुल्क घटाउनेमा मात्र सीमित छैनन् । यिनीहरू २१औं शताब्दीको अर्थतन्त्रका लागि नियम निर्धारण गर्ने पहल हुन् । यी नियमहरू अब अमेरिकी सहभागिता बिना नै लेखिँदैछन् ।
आर्थिक विविधीकरणको यो संरचना अमेरिकाका निकटतम छिमेकीहरूमा पनि देखिएको छ । ऐतिहासिक रूपमा अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार रहेको क्यानडाले अमेरिकी बजारमाथिको आफ्नो आर्थिक निर्भरता कम गर्नुपर्ने आवश्यकताको बारेमा खुलेर छलफल गर्न थालेको छ ।
आफ्नो नयाँ इन्डो–प्यासिफिक रणनीति अन्तर्गत क्यानडा सरकारले अमेरिकी व्यापार नीतिको अस्थिरता विरुद्ध सुरक्षाका रूपमा एसियाली अर्थतन्त्रहरूसँगको सम्बन्ध विस्तार गर्न अर्बौं डलर लगानी गरिरहेको छ।
आफ्नो व्यापार पोर्टफोलियोलाई विविधीकरण गरेर क्यानडाले अब आफ्ना सबै आर्थिक अवसरहरू अमेरिकी डालोमा मात्र राख्न नसक्ने संकेत दिइरहेको छ ।
भन्सार राजनीतिप्रति मागाको दृष्टिकोणले अमेरिकालाई पनि क्षति गरिरहेको छ । अमेरिकाको विशाल उपभोक्ता बजारले उसलाई सहुलियतहरू प्राप्त गर्न असीमित शक्ति दिने यस रणनीतिको मूल मान्यता हो । अमेरिकी बजार वास्तवमै शक्तिशाली छ तर पिटरसन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेशनल इकोनोमिक्सले ‘द हाई प्राइस अफ प्रोटेक्शनिजम’ शीर्षकको लेखमा गरेको तर्कअनुसार, यस शक्तिको अत्यधिक प्रयोग भइरहेको छ ।
अमेरिकाका सहयोगीहरू बारम्बार भन्सार शुल्क लगाइने धम्की र प्रतिबन्धको दबाबमा परेपछि अमेरिकी मागहरूसामु मात्र झुक्दैनन् । तिनीहरू अमेरिकी नेतृत्वको आर्थिक प्रणालीको संरचनात्मक विकल्पहरू निर्माण गर्न थाल्छन् ।
यसले स्थानीय मुद्रामा कारोबार गर्ने प्रणालीहरूको उदय गराएको छ जहाँ देशहरूले डलरलाई छल्नका लागि युरो, युआन वा भारुमा व्यापार गर्छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) ले ‘द स्टेल्थ इरोजन अफ डलर डोमिनेन्स’ शीर्षकको प्रतिवेदनमा उल्लेख गरे अनुसार, विश्वव्यापी वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिमा डलरको हिस्सा बिस्तारै तर निरन्तर घट्दै गएको छ किनकि केन्द्रीय बैंकहरूले अमेरिकी राजनीतिक उतारचढावबाट हुने जोखिम घटाउन खोजिरहेका छन्।
लगानीको मार्ग परिवर्तन (इन्भेस्टमेन्ट डाइभर्जन) मा यस विच्छेदको सबैभन्दा बढी क्षति देखिन्छ । भन्सार शुल्कले विदेश पुर्याइएका कारखानाहरूलाई अमेरिका फर्कन बाध्य पार्ने मागा अभियानले वाचा गरेको थियो ।
तर, पुँजीले स्थिरता खोज्ने गरेको वास्तविकता हो । कुनै विश्वव्यापी निकायले अमेरिकी व्यापार नीतिलाई अस्थिर देख्छ वा उसको आपूर्ति श्रृंखला अमेरिका फर्स्टको अर्को चरणबाट अवरुद्ध हुने डर मान्छ भने उसले अन्यत्र कारखाना बनाउनेछ ।
त्यसैले गर्दा पोल्यान्डमा ब्याट्री प्लान्ट, मेक्सिकोमा इलेक्ट्रिक वाहनको एसेम्बली लाइन, मलेसियामा सेमिकन्डक्टर उत्पादन केन्द्र वा मोरक्कोमा लजिस्टिक हबमा ठूलो लगानी भइरहेको छ सन् २०२४ को वर्ल्ड इन्भेस्टमेन्ट रिपोर्टमा उल्लेख गरिएको छ । यी अस्थायी परिवर्तन होइनन् । यी अर्बौं डलरका लगानी हुन् जसले दशकौंसम्मको ज्याला, कर, आपूर्तिकर्ता र प्राविधिक ज्ञान अमेरिका बाहिर सिर्जना गर्नेछन् । एकपटक यी नवप्रवर्तनका इकोसिस्टमहरू अन्य देशमा स्थापित भएपछि भन्सार शुल्क घटाउँदैमा वा हटाउँदैमा कारखानाहरू अमेरिकामा सजिलै फर्किएर आउँदैनन् ।
यसको सबैभन्दा शान्त तर सम्भवतः सबैभन्दा गहिरो क्षति विश्वव्यापी प्रतिभाको पलायनमा निहित छ । दोस्रो विश्वयुद्धपछिको अधिकांश समयमा अमेरिका विश्वका प्रखर मस्तिष्कहरूको लागि निर्विवाद गन्तव्यका रूपमा रहेको थियो ।
अहिले मागा परियोजना जसरी अगाडि बढिरहेको छ त्यसले विश्वव्यापी व्यवस्थाको केन्द्रमा रहेको अमेरिकाको भूमिकालाई स्थायी रूपमा कमजोर बनाउन सक्छ
प्रतिभाको यस प्रवाहले सिलिकन भ्यालीका प्रयोगशालाहरू, बोस्टनका स्टार्टअपहरू र अमेरिकाका भविष्योन्मुखी उद्योगहरू निर्माण गर्यो ।
तर, भिसा पाउने अनिश्चितता, अध्यागमनमा बढ्दो प्रतिबन्ध र चर्किंदै गएको विदेशीविरोधी भावनाले यस प्रतिभालाई प्रतिस्पर्धी देशहरूतिर मोडिरहेको छ । इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेशनल एजुकेशनको ओपन डोर्स रिपोर्टका अनुसार, अमेरिका अझै पनि विदेशी विद्यार्थीहरूका लागि शीर्ष गन्तव्य रहे पनि विद्यार्थीहरूको संख्या घट्दै गएको छ ।
सन् २०२४/२५ को शैक्षिक सत्रमा अमेरिकी विश्वविद्यालयहरूमा भर्ना हुने विदेशी विद्यार्थीहरूको संख्या ११ लाख ७७ हजार ७ सय ६६ थियो भने ट्रम्पको आक्रामक कदमका कारण सन् २०२५/२६ मा त्यो संख्या घटेर २ लाख ७७ हजार १ सय १८ मा झरेको छ ।
भारत, चीन, नाइजेरिया र ब्राजिलका प्रतिभाशाली विद्यार्थीहरू बढ्दो रूपमा क्यानडा, अस्ट्रेलिया, सिंगापुर वा जर्मनीमा अध्ययन गर्न रोजिरहेका छन् । ती गन्तव्य देशहरूले उच्च दक्ष कामदारहरूलाई आकर्षित गर्नका लागि आफ्ना नीतिहरू विशेष रूपमा डिजाइन गरेका छन् । क्याटो इन्स्टिच्युटको प्रतिवेदन ‘द ग्लोबल रेस फर ट्यालेन्ट’ ले औंल्याए जस्तै, अहिले अमेरिकाबाट अन्यत्र मोडिएको यस प्रतिभाले दशकौंपछि अमेरिकाका प्रतिद्वन्द्वीहरूको जीडीपी वृद्धिलाई आकार दिनेछ ।
अमेरिकी विच्छेदको वर्तमान युग विगतका राष्ट्रिय संकटहरू भन्दा मौलिक रूपमा फरक छ । अमेरिका भियतनाम युद्धको आघात, वाटरगेट काण्ड, इराक आक्रमणको रणनीतिक असफलता र कोभिड–१९ को अवरोध जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय काण्ड र आर्थिक मन्दीहरूबाट पहिले पनि तंग्रिएकै हो ।
एउटा संकट सकिएपछि अमेरिकी विश्वसनीयता र नेतृत्व अन्ततः फर्कनेछ भन्ने अन्तर्निहित विश्वव्यापी धारणामा ती उदाहरणहरूले काम गरेका थिए । तर, अहिले त्यस धारणालाई त्याग्दै गइएको छ । विश्वले अब मागा आन्दोलनलाई एकपटकको घटना मात्र नमानेर विभाजित अमेरिकी राजनीतिको स्थायी विशेषताको रूपमा हेरिरहेको छ ।
प्रत्येक अमेरिकी चुनावले प्रमुख सन्धिहरू उल्टाउने, सैन्य गठबन्धनहरू त्याग्ने र व्यापारिक मान्यताहरू तोड्ने सम्भावना रहेको कुरा विदेशी सरकार र बहुराष्ट्रिय निगमहरूले देखेपछि आफ्नो दीर्घकालीन योजना सोहीअनुसार समायोजन गर्छन् । उनीहरूले अमेरिकाविरुद्ध हेजिङ (जोखिम न्यूनीकरण) गर्न थाल्छन् ।
विश्वसँग सम्बन्ध विच्छेद गरी अमेरिकाले आफ्नो प्रभाव गुमाएको मात्र नभई भविष्यका अवसरहरू पनि खेर फालेको छ
यसमा क्षेत्रीय आपूर्ति श्रृंखलाहरू निर्माण गर्ने र रक्षा तथा ऊर्जा जस्ता क्षेत्रमा रणनीतिक स्वायत्तता हासिल गर्ने कुराहरू समावेश छन् । उदाहरणका लागि, युरोपेली संघले युरोपियन डिफेन्स युनियन गठन गर्ने प्रयास गरेको छ । ट्रम्पले बारम्बार धम्की दिएझैं अमेरिकाले कुनै दिन नेटोबाट समर्थन फिर्ता लिन सक्छ भन्ने डरको प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया हो । यी वैकल्पिक प्रणाली र गठबन्धनहरू परिपक्व भएपछि वाशिङटनमा नयाँ नेता आउँदैमा ती रातारात हराउँदैनन् ।
अहिले मागा परियोजना जसरी अगाडि बढिरहेको छ त्यसले विश्वव्यापी व्यवस्थाको केन्द्रमा रहेको अमेरिकाको भूमिकालाई स्थायी रूपमा कमजोर बनाउन सक्छ । सहयोगीहरूलाई शत्रु जस्तो व्यवहार गरेर अनि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बोझको रूपमा लिएर मागाले अन्जानमै बाँकी विश्वलाई अमेरिका बिनाको भविष्य निर्माण गर्न प्रोत्साहित गरिरहेको छ ।
अमेरिका फर्स्ट सिद्धान्त देशलाई बलियो बनाउने उद्देश्यले ल्याइएको थियो । तर, आधुनिक वृद्धिलाई इन्धन दिने बजार, प्रतिभा र साझेदारीबाट यसलाई अलग गरेर यसले अन्तःसम्बन्धित विश्वमा देशलाई एक्लो पार्ने जोखिम बढाएको छ । हराएको नवप्रवर्तन, अन्यत्र मोडिएको लगानी र गुमेको विश्वासको रूपमा मापन गरिने यस परियोजनाको दीर्घकालीन लागत सजिलै खर्बौं डलर पुग्न सक्ने दी इकोनोमिस्ट पत्रिकामा प्रकाशित लेख ‘द कस्ट अफ गोइङ अलोन’ ले उल्लेख गरेको छ ।
विश्वसँग सम्बन्ध विच्छेद गरी अमेरिकाले आफ्नो प्रभाव गुमाएको मात्र नभई भविष्यका अवसरहरू पनि खेर फालेको छ । आफ्नो शक्तिको आडमा विश्वभरि युद्धहरू गराएर अशान्तिमा योगदान गर्ने अमेरिका आफैंतिर ध्यान केन्द्रित गर्ने गरी एक्लिनु शायद संसारका लागि सुखद कुरा हो ।
This article was first published on Clickmandu.