वर्तमान विश्वको भूराजनीतिक परिदृश्यलाई नियाल्दा पश्चिमा मुलुक र चीनबीचको दृष्टिकोणमा स्पष्ट र गहिरो खाडल देखिन्छ ।
पश्चिमा नेता र चिन्तकहरू अझै पनि उदारवादी अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको रक्षा गर्ने र नियममा आधारित प्रणालीलाई पुनर्जीवित गर्ने कुरामा जोड दिइरहेका छन् । उनीहरूका लागि चीनको उदय डरलाग्दो सपना हो जसले अमेरिकी नेतृत्वको व्यवस्थालाई विस्थापित गरेर चिनियाँ शान्ति वा चिनियाँ नेतृत्वको नयाँ विश्व व्यवस्था स्थापना गर्नेछ ।
तर, बेइजिङका चिन्तक र नीति निर्माताहरूको भित्री विमर्शलाई सूक्ष्म ढंगले अध्ययन गर्ने हो भने उनीहरूको प्राथमिकता अर्कै देखिन्छ । चिनियाँहरू अहिले विश्वलाई नयाँ र व्यवस्थित स्वरूप दिने योजनामा भन्दा पनि आउँदै गरेको लामो समयको अव्यवस्था र अस्थिरतामा चीनलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने अस्तित्ववादी चिन्तनमा बढी केन्द्रित छन् ।
राष्ट्रपति सी चिनपिङले बारम्बार दोहोर्याउने ‘एक शताब्दीमा नदेखिएका महान् परिवर्तनहरू’ भन्ने वाक्यांश वास्तवमा चिनियाँ प्राज्ञिक क्षेत्रबाट उब्जिएको एउटा गम्भीर भूराजनीतिक निष्कर्ष हो । यस अवधारणाले सन् १६४८ को वेस्टफ्यालियाको शान्ति यताका ४०० वर्षमा भएका परिवर्तनहरूलाई नयाँ शिराबाट व्याख्या गर्छ ।
चिनियाँ विद्वानहरूको बुझाइमा अहिलेको विश्व जनसांख्यिक बदलाव, चौथो औद्योगिक क्रान्ति, जलवायु परिवर्तन र शक्ति सन्तुलनको पश्चिमबाट पूर्वतर्फको स्थानान्तरण जस्ता चारवटा ठूला क्रान्तिबाट गुज्रिरहेको छ ।
यस ऐतिहासिक मोडमा चीन र अमेरिकाबीचको प्रतिस्पर्धा दुई देशको लडाइँ मात्र नभई विश्व व्यवस्थाकै पुनर्गठनको जटिल प्रक्रिया हो । चीनले आफूलाई विश्वको प्रहरीका रूपमा अमेरिकाको ठाउँमा उभ्याउनुभन्दा पनि यो संक्रमणकालीन अव्यवस्थामा आफ्नो स्वार्थको रक्षा कसरी गर्ने भन्ने रणनीतिलाई बढी महत्त्व दिएको छ ।
चिनियाँ चिन्तनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष संघर्ष र अस्तित्वको दर्शन हो । यो सोच १९औं शताब्दीको सामाजिक डार्बिनवाद र योग्यतमको बाँच्ने अधिकार भन्ने सिद्धान्तबाट प्रभावित छ । इतिहास भनेकै स्थापित शक्ति र उदाउँदो शक्तिबीचको अन्तहीन संघर्ष भएको चिनियाँ विद्वानहरू मान्छन् ।
उनीहरूका अनुसार, अमेरिकाले चीनलाई उसको सहज अवस्था वा कम्फर्ट जोनबाट बाहिर निकालेर संघर्ष गर्न बाध्य पारेको छ जुन वास्तवमा चीनको महान् रूपान्तरणका लागि एउटा शक्तिशाली प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ । यहाँ सुरक्षाको अर्थ सीमाको रक्षा वा सैन्य शक्ति मात्र नभई आन्तरिक रूपमा आर्थिक, राजनीतिक र सभ्यतागत सुधार गरेर आफूलाई बलियो र लचिलो बनाउनु हो ताकि बाह्य जगतको कुनै पनि आँधीले चीनको जग हल्लाउन नसकोस् ।
यही कारणले गर्दा सी चिनपिङको नेतृत्वमा चीन ‘सुरक्षा पहिले’ को युगमा प्रवेश गरेको छ । सन् २०१४ मा अघि सारिएको समग्र राष्ट्रिय सुरक्षाको अवधारणाले सुरक्षाको परिभाषालाई नै बदलिदिएको छ । अब सुरक्षा बन्दुक र मिसाइलमा मात्र सीमित छैन । यसले डेटा सुरक्षा, ऊर्जाको उपलब्धता, खाद्यान्नको आत्मनिर्भरता, प्रविधिमाथिको नियन्त्रण र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि आफ्नो घेराभित्र समेटेको छ ।
चिनियाँ चिन्तकहरू साइबर आक्रमण, आर्थिक नाकाबन्दी वा सूचना युद्ध जस्ता गैर–परम्परागत खतराहरूलाई परम्परागत सैन्य हमला जत्तिकै गम्भीरतापूर्वक लिन्छन् । प्रणालीको विकास गरी बाह्य विश्वसँगको गहिरो अन्तरनिर्भरताका बावजुद चीनको सार्वभौमसत्तालाई अक्षुण्ण राख्न सकिने बनाउनु उनीहरूको लक्ष्य हो ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको क्षेत्रमा चीनले अपनाएको लोकतान्त्रिकीकरणको एजेन्डा वास्तवमा अमेरिकाको शक्तिशाली सैन्य गठबन्धनको विरुद्धमा गरिएको असमान तर रणनीतिक जवाफ हो । चीनसँग अमेरिकाको जस्तो नेटो वा अन्य औपचारिक सैन्य सन्धिहरू नभएको हुनाले उसले असंलग्नताको नयाँ संस्करणलाई अघि सारेको छ ।
अमेरिकाले विश्वलाई लोकतन्त्र विरुद्ध तानाशाहीको रूपमा ध्रुवीकृत गर्न खोजिरहेको बेला चीनले आफूलाई सार्वभौमसत्ताको रक्षक र साना देशहरूको सहाराका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ । ग्लोबल साउथ वा विकासशील देशहरूलाई आकर्षित गर्न चीनले ग्लोबल डेभलपमेन्ट इनिसिएटिभ, ग्लोबल सेक्युरिटी इनिसिएटिभ र ग्लोबल सिभिलाइजेसन इनिसिएटिभ जस्ता नयाँ ढाँचाहरू तयार गरेको छ । यी पहलहरू पश्चिमा प्रभुत्वलाई चुनौती दिँदै बहुध्रुवीय विश्वको निर्माण गर्ने चिनियाँ अभिलाषाका आधार स्तम्भहरू हुन् ।
पश्चिमा जगत र चीनबीचको यो प्रतिस्पर्धालाई तातो शान्तिको रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यो एउटा यस्तो अवस्था हो जहाँ सीधा युद्ध नभए पनि आर्थिक, प्राविधिक र वैचारिक क्षेत्रमा तनाव चरम सीमामा पुगेको छ । युक्रेन, गाजा र हालैका अन्य क्षेत्रीय द्वन्द्वहरूले विश्व अब पूर्ण रूपमा अव्यवस्थाको युगमा प्रवेश गरिसकेको चिनियाँ विद्वानहरूको विश्वासलाई अझ बलियो बनाएको छ ।
पश्चिमाहरू अझै पनि भत्किसकेको पुरानो नियमको मर्मत गर्न व्यस्त छन् जबकि नियम र व्यवस्थाविहीन विश्वमा पनि सुरक्षित रूपमा बाँच्न र फस्टाउन सिक्नु चीनको मुख्य लक्ष्य हो । चीनले आफूलाई एक शक्तिका रूपमा मात्र नभई पश्चिमा प्रभुत्वभन्दा बाहिरको वैकल्पिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न खोजिरहेको छ । यो नयाँ चिनियाँ यथार्थवादलाई नबुझी एक्काइसौं शताब्दीको भूराजनीतिलाई बुझ्न असम्भव छ ।